Мәдәни кодка юл ача торган күргәзмә

Бу юлы сезне тагын бер кызыклы экспозициягә – «Казанның мәдәни асылташлары» күргәзмәсенә чакырабыз.

ИСЛАМГАЧА

Күргәзмә берничә гасырны колачлый. Аның беренче өлеше тамашачыларны ислам диненә кадәрге чор белән таныштыра. Шәхсән мин бу залның бераз зуррак булуын теләр идем, чөнки ул безнең тарихның иң серле һәм иң аз өйрәнелгән катламнарының берсенә багышланган.

Мондагы иң кызыклы экспонатларның берсе – ике як чигәгә тагыла торган, үрдәк сурәте төшерелгән хатын-кыз бизәнү әйбере. Галимнәр фикеренчә, ул борынгы ата-бабаларыбызның дөнья яралышы турындагы күзаллауларын чагылдырган. Төрки халыкларның космогоник мифларында үрдәк аерым урын алып тора. Риваять буенча, башта бөтен дөньяны чиксез су каплап торган. Үрдәк су төбеннән бер бөртек балчык алып чыккан, һәм шул балчыктан коры җир барлыкка килгән. Үрдәкнең бу вазифага сайлануы да аңлашыла: ул суда йөзә, җирдә йөри һәм һавада оча ала.

Зал зур түгел, әмма анда кызыклы экспонатлар җитәрлек. Борынгы орнаментлар уелган ташлар, ук очлары, кылычлар, аҗдаһа башы рәвешендә эшләнгән алтын чүмеч һәм башка күп кенә тарихи ядкәрләр безнең ерак бабаларыбыз тормышы турында сөйли.

Исламга кадәрге чорга караган экспонатлар күп түгел. Кем белә, бәлки киләчәктә бу темага багышланган аерым күргәзмә дә оештырылыр. Әлеге күргәзмәдә ислам диненең милләтебезгә ясаган йогынтысы турында шактый күп мәгълүмат табарга мөмкин. Музей хезмәткәрләре әйтүенчә, экспозиция Казанның Ислам дөньясының мәдәни башкаласы дип игълан ителүе уңаеннан әзерләнгән.

СӘҮДӘГӘРЛЕК

Алдагы залларның берсе төсләре һәм бай бизәлеше белән үк игътибарны җәлеп итә. Биредә татар халкының сәүдә тарихына бәйле экспонатлар урын алган. Дивардагы зур панно безне урта гасырлар дөньясына алып керә. Анда атаклы сәяхәтче Марко Полоның «Гаҗәепләр китабы»ннан алынган күренеш сурәтләнгән. XIII гасырның 60 нчы елларында венецияле сәүдәгәрләр Никколо һәм Маффео Поло – Марко Полоның әтисе һәм абыйсы – Алтын Урда җирләрендә булганнар. 1266 елда алар Чыңгызхан оныгы Хубилай хан сараена барып җитәләр. Бу чорда Алтын Урда Бөек Ефәк юлының төньяк тармагын контрольдә тотып, халыкара сәүдәнең мөһим үзәкләренең берсе булып саналган.

X гасыр ахырына Идел буе Болгары төбәкнең иң зур сәүдә һәм мәдәни үзәкләренең берсенә әверелә. Болгар дәүләте Борынгы Рус кенәзлекләре, Төньяк Кавказ, Себер, Урта Азия һәм Гарәп Шәрыгы белән актив икътисади һәм мәдәни элемтәләр урнаштыра. Төп экспорт товарлары арасында кыйммәтле тиреләр, балавыз, күн эшләнмәләре, керамик савытлар, зәркән әйберләре һәм кораллар була. Ә Болгарның үзенә гарәп дирһәмнәре, Кытай һәм Иран ефәкләре, Византиядән затлы тукымалар һәм керамика китерелә.

Витриналарда кызыл балчыктан ясалган чүлмәкләр, балчык шәмдәлләр, яшел ялтыравык белән капланган касәләр, шәм тоткычлар һәм Туктамыш хан дәверенә караган Карадун хәзинәсе урын алган. Бу әйберләр урта гасыр болгарларының көнкүреше һәм һөнәрчелек традицияләре турында сөйли. Сәүдә аннан соңгы чорларда да татар халкы
тарихында мөһим урын алып тора. Киләсе бүлек XVIII–XIX гасырлардагы сәүдә һәм һөнәрчелеккә багышланган.

Татар халкының иң күренекле кәсепләренең берсе – күн эшкәртү. «Казан җөе» техникасы белән тегелгән читекләрнең даны хәтта Европа илләренә кадәр барып җиткән. Экспозициядә аларның төрле үрнәкләре тәкъдим ителгән. Нәфис бизәкләр, төсләрнең байлыгы һәм осталарның югары һөнәри дәрәҗәсе соклану уята. XIX гасырның икенче яртысында рус хатын-кызлары өчен махсус модельләр дә чыгарыла башлый, ә соңрак үкчәле читекләр киң таралыш ала. Мода һәм дизайн белән кызыксынучылар өчен бу бүлек аеруча кызыклы булыр.

ҺӨНӘРЧЕЛЕК

XIX гасыр ахырында Казан халкының чагыштырмача аз өлешен генә татарлар тәшкил итсә дә, төбәк икътисадының мөһим тармакларында алар зур урын алып торган. Казан губернасындагы фабрика һәм заводларның өчтән бере татар эшмәкәрләре кулында булган. Алар аеруча күн эшкәртү, сабын кайнату һәм чәй төрү белән шөгыльләнгән.
Казан фирмалары милли баш киемнәрен, чигелгән туй сөлгеләрен һәм аяк киемнәрен сатуда әйдәп баручылардан саналган. Аларның продукциясе Урта Азиягә, Кавказга, Кара диңгез буена һәм Россиянең иң зур ярминкәләренә озатылган.

XIX гасыр ахырында татар сәүдәгәрләре һәм промышленниклары җәмгыятьтәге яңарыш хәрәкәтендә дә мөһим роль уйный. Алар мәчетләр һәм мәдрәсәләр төзетә, китапханәләр, типографияләр ача, приютларга ярдәм итә. Шулай итеп, һөнәрчелек һәм сәүдә татар шәһәр мәдәниятен формалаштыруда зур әһәмияткә ия була.

Бу бүлектәге иң кызыклы объектларның берсе – интерактив экран. Экран каршына баскач, үзеңне борынгы заманнардагы сәүдәгәр алдында кебек хис итәсең: товар сайлыйсың, сатулашасың, бәяне төшерергә тырышасың. Уен кызык та, урынлы юмор белән дә эшләнгән. Бүген музейларны интерактив элементларсыз күз алдына китерү кыен, ә монда алар чыннан да сыйфатлы итеп ясалган.

Бер киштәдә тишекләп эшләнгән металл дисклар күрергә мөмкин. Алар татар музыка мәдәниятендә тирән эз калдырган Гыйләҗетдин Сәйфуллин эшчәнлеге белән бәйле. Ул XIX гасыр ахыры – XX гасыр башында татар халык көйләрен музыка тартмалары өчен махсус металл пластинкаларга күчерү белән шөгыльләнгән. Барлыгы якынча 600 пластинка әзерләнгән. Шул рәвешле күп кенә халык көйләре механик юл белән сакланып калган.

ИСЛАМ ТӘЭСИРЕ

Экспозициядә Коръәнгә һәм ислам мәдәниятенә аеруча зур урын бирелгән. Безнең төбәктә кулъязма Коръәннәр күчереп язуның мең еллык традициясе бар. Күргәзмәдә тәкъдим ителгән XVIII–XIX гасырларга караган сирәк кулъязмалар моның ачык дәлиле булып тора. Коръән күчереп язу зур сабырлык, төгәллек һәм күп вакыт таләп иткән, шуңа күрә мондый китаплар бик югары бәяләнгән. XVIII гасырның икенче яртысында татарларның дини һәм мәдәни тормышы яңа күтәрелеш кичерә. Татар җәмәгатьчелеге вәкилләре шәхси мөселман типографияләре ачу турында Екатерина II исеменә берничә тапкыр мөрәҗәгать итә. Ниһаять, 1800 елда Санкт-Петербургта әзерләнгән гарәп хәрефләре җыелмасы Казанга кайтарыла һәм биредә беренче мөселман типографиясе эшли башлый.

1803 елда Казанда беренче басма Коръән нәшер ителә. Ул тарихка «Казан басмасы» исеме белән кереп кала һәм тиз арада бөтен мөселман дөньясында танылу ала. Интерактив зоналарның берсендә күренекле рәссам һәм галим Бакый Урманче тавышын тыңларга мөмкин. Аерым кабинага кереп, аның Коръән укуын ишетергә була. Минем өчен күргәзмәдәге иң кызыклы ачышларның берсе зәкят институтына кагылышлы булды. Исламның биш баганасының берсе булган зәкят ярдәмендә татар җәмгыятендә киң колачлы хәйрия системасы формалашкан. Ел саен хәлле кешеләр үз милкенең кырыктан бер өлешен мохтаҗларга биргән. Бу акчалар мәчетләр һәм мәдрәсәләргә тотылган, ятим балаларга ярдәм күрсәтелгән, җәмгыять өчен әһәмиятле проектлар тормышка ашырылган. XIX гасырда татар җәмгыятендә зәкяткә нигезләнгән үзара ярдәмләшү системасы шактый нәтиҗәле эшләгән. Күп кенә мәгариф, дини һәм социаль проектлар дәүләт ярдәменнән башка, җәмгыятьнең үз көче белән гамәлгә ашырылган.

НӘТИҖӘ

«Казанның мәдәни асылташлары» күргәзмәсе татар халкының тарихын һәм мәдәниятен төрле яклап ачып бирә. Борынгы мифлардан башлап XX гасыр башындагы милли яңарышка кадәр сузылган бу сәяхәт вакытында һәркем үзе өчен кызыклы нәрсә таба ала. Экспозициядә тәкъдим ителгән 500 дән артык экспонат арасында тарих сөючеләрне дә, мәдәният белән кызыксынучыларны да байтак ачышлар көтә. Ә мөмкинлек булса, күргәзмәне экскурсовод белән карарга киңәш итәр идем – чөнки мәгълүматның күпчелеге беркайда да язылмаган. Күргәзмә Казан Кремленең Гамәви урыннарында урнашкан Милли музейда 2027 елның декабренә кадәр эшләр дип көтелә.