Мирхәйдәр Фәйзинең «Яшьләр алдатмыйлар» комедиясе 1911 елда иҗат ителә. Әсәр анекдотик һәм комик ситуациягә корылган булса да, аның эчтәлегендә шул чор татар җәмгыяте өчен мөһим булган җитди мәсьәләләр күтәрелә. Пьесаның үзәгендә иске карашлар белән яңа тормыш омтылышларының бәрелеше, яшьләрнең үз бәхетләре һәм ирекле мәхәббәт өчен көрәше ята.
Комедиядә дүрт персонаж катнаша: Гали мулла, Сәлимә остазбикә, Мәгъруфә һәм Шакир. Аларны шартлы рәвештә ике төркемгә бүлеп карарга мөмкин. Бер якта — иске карашлы Гали мулла белән Сәлимә, икенче якта — белемгә, мәхәббәт ирегенә һәм үз бәхетенә омтылган яшьләр Мәгъруфә белән Шакир. Шулай итеп, әсәрдәге конфликт «аталар һәм балалар», искелек һәм яңалык каршылыгы рәвешендә гәүдәләнә.
Пьесаның төп герое — Мәгъруфә. Ул белем алган, үз фикере булган һәм яраткан кешесе белән гаилә корырга теләгән яшь кыз. Мәгъруфәнең әтисе Гали мулла Шакирга каршы чыга. Моның төп сәбәбе — егетнең ярлы булуы һәм мулла белән элеккеге каршылыклары. Димәк, Гали өчен кызының хисләре һәм бәхете түгел, ә үзенең абруе һәм матди мәнфәгатьләре мөһим.
Мәгъруфә образы аша М. Фәйзи хатын-кызның шәхси сайлау хокукы һәм мәхәббәт иреге мәсьәләләрен дә күтәрә. Ул язмышына буйсынып, әтисенең карары белән генә яшәргә теләми. Киресенчә, үз бәхете өчен көрәшергә әзер. Бу яктан Мәгъруфә — яңа заман рухын чагылдырган яшь буын вәкиле.
Шакир да белемле һәм алдынгы карашлы яшь мөгаллим итеп сурәтләнә. Ул Мәгъруфәне ярата, әмма Гали мулланың каршылыгы аларга бергә булырга комачаулый. Шуңа күрә яшьләр гадәти булмаган хәйләгә мөрәҗәгать итәләр: Шакир хатын-кыз киеменә киенеп, мулла өенә асрау булып килә. Бу деталь пьесаның комик рухын көчәйтә. Шакирның хатын-кыз булып йөргәндә дә үз гадәтләрен тулысынча үзгәртә алмавы, дөрес йөрергә һәм үзен тотарга өйрәнә алмавы көлкеле хәлләр тудыра.
Гали мулла образы әсәрдә сатирик планда бирелә. Ул үзен дин вәкиле итеп күрсәтсә дә, гамәлләре аның чын йөзен фаш итә. Гали надан, тәкәббер, үз мәнфәгатьләрен беренче урынга куючы һәм әхлакый яктан тотрыксыз кеше буларак сурәтләнә. Аның яшьләргә каршы чыгуы да дингә яки әхлакка тугрылыктан түгел, ә үзенең абруен һәм шәхси мәнфәгатьләрен сакларга теләвеннән килә.
Гали мулланың иң зур кимчелекләренең берсе — хатын-кызларга карата әхлаксыз мөнәсәбәте. Ул хатыны белән кызы өйдә булмаганда асрауга кызыга. Әмма үзе тозакка эләгеп, кызлар киемендәге Шакир алдында көлкегә кала. Мәгъруфә әтисенең бу гамәлен фаш итә һәм аның диндарлык турында сөйләүләренең чынбарлыкка туры килмәвен күрсәтә. Шулай итеп, автор дин исемен кулланып, үзләре әхлаксызлыкка баткан кешеләрне тәнкыйтьли.
Сәлимә остазбикә дә иске тормыш тарафдары буларак күренә. Ул иренең чын йөзен күрергә теләми һәм вак-төяк көнкүреш мәшәкатьләре белән яши. Шуңа күрә Гали белән Сәлимә образлары аша автор наданлыкны, икейөзлелекне, вак мәнфәгатьләр белән яшәүне тәнкыйть итә.
Әсәрнең төп комик ситуациясе Гали мулланың үзе корган тозагына үзе эләгүенә нигезләнә. Ул асрау дип уйлаган Шакирга кызыга, ә соңыннан бу «асрау»ның Мәгъруфәнең сөйгәне икәнлеге ачыклана. Үзенең оятлы хәлгә төшүен кешеләргә белдермәс өчен, Гали яшьләрнең өйләнешүенә ризалык бирергә мәҗбүр була. Нәтиҗәдә искелек вәкиле үзенең хәйләкәрлеге аркасында көлкегә кала, ә яшьләр үз максатларына ирешә.
Пьесада автор комик контраст, хәйлә, көтелмәгән ситуация, кабатлау һәм сатирик сөйләм кебек чаралардан оста файдалана. Персонажларның сөйләме дә аларның характерын ачарга ярдәм итә. Гали мулланың тупас һәм дорфа сүзләре аның әхлакый йөзен тагын да ачыграк күрсәтә. Шакирның хатын-кыз киемендә булуы исә әсәрдәге комизмны арттырган төп детальләрнең берсенә әверелә.
Комедиядәге төп конфликт берничә юнәлештә ачыла: аталар һәм балалар каршылыгы, искелек белән яңалык бәрелеше, шәхси ирек һәм ата-ана ихтыяры арасындагы конфликт, саф мәхәббәт һәм матди исәп каршылыгы. Әмма бу каршылыклар фаҗигале түгел, ә көлке ситуацияләр аша хәл ителә. Яшьләрнең тапкырлыгы һәм кыюлыгы нәтиҗәсендә иске карашлы кешеләр чигенергә мәҗбүр була.
Әсәрнең төп темаларын ирекле мәхәббәт, яшьләрнең шәхси бәхете, хатын-кызиреге, ата-ана һәм бала мөнәсәбәте, искелек белән яңалык көрәше тәшкил итә. Автор яшь кешенең үз тормышын үзе сайларга хокуклы булуын яклый. Байлыкка, дәрәҗәгә яки җәмгыять фикеренә түгел, ә кешенең эчке теләгенә һәм хисләренә нигезләнгән гаилә кору идеясен алга сөрә.
Шулай итеп, «Яшьләр алдатмыйлар» — көлке һәм җиңел формада язылган булса да, эчтәлеге белән чорның мөһим иҗтимагый мәсьәләләрен күтәргән сатирик комедия. М. Фәйзи Гали мулла образы аша искелекнең тискәре якларын фаш итә, ә Мәгъруфә һәм Шакир мисалында белемле, ирекле фикерле яшьләрнең яңа тормышка омтылышын күрсәтә. Әсәрнең төп идеясе — кеше үз бәхете, мәхәббәте һәм шәхси иреге өчен көрәшергә тиеш; иске карашлар һәм наданлык яшь буынның ирекле тормышка омтылышын мәңгегә тоткарлый алмый.
Нет комментариев