Г. Камалның «Уйнаш» әсәренә анализ

«Уйнаш» — 1911 елда язылган өч пәрдәлек драма. Әсәрнең беренче варианты 1900 елда «Өч бәдбәхет» исеме белән «Казанын» имзасы астында басылып чыга. Ул Г. Камалның «Бәхетсез егет»тән соң язылган икенче сәхнә әсәре булып санала. Беренче һәм соңгы вариантлар арасында аерым үзгәрешләр булса да, ике әсәрдә дә вакыйгалар өч төп образ тирәсендә үстерелә.

Әсәрнең үзәгендә яшь татар бае Әнвәр, аның аркасында тормышы җимерелгән Сәрбиҗамал һәм яучы карчык Мәгълифә образлары тора. Әнвәр — дүрт хатыны белән генә канәгатьләнмичә, кеше хатынын да үзенә каратырга омтылган бозык, бай татар егете. Автор бу образ аша ул чордагы яшь байларның әхлаксызлыгын, комсызлыгын һәм җавапсызлыгын фаш итә. Әнвәрнең шәхси бозыклыгы гына түгел, аны тудырган мещан-буржуа мохите дә тәнкыйтьләнә.

Сәрбиҗамал — әсәрдәге иң катлаулы образларның берсе. Ул ирен яратмый һәм чын мәхәббәткә нигезләнгән гаилә корырга омтыла. Әмма аның бу теләге аны бәхеткә түгел, ә фаҗигагә китерә. Сәрбиҗамалны азгын хатын дип кенә бәяләү дөрес булмас иде: ул, киресенчә, үзенең тормышын үзгәртергә, мәхәббәтен табарга омтылган хатын. Аның фаҗигасе шәхси кимчелекләрдән бигрәк, хатын-кызның ирексез хәлен һәм җәмгыятьнең гаделсез мөнәсәбәтен күрсәтә.

Сәрбиҗамалның куркаклыгы турында да берьяклы нәтиҗә ясап булмый. Шәһәр бакчасына чыгып, кешеләрдән яшеренеп йөрүе бүгенге күзлектән куркаклык булып күренергә мөмкин. Әмма ул чор татар хатынының хәтта тәрәзәдән карау хокукы да чикләнгәнен исәпкә алганда, аның бу адымын билгеле бер кыюлык дип тә бәяләргә мөмкин. Шуңа күрә Сәрбиҗамал образын бәяләгәндә төп игътибарны аның батырлыгына түгел, ә әхлакый дөньясына юнәлтү урынлы.

Сәрбиҗамалның Әхмәтҗанны яратмыйча аңа кияүгә чыгуы да әсәрдәге мөһим мәсьәләләрнең берсен күтәрә. Бу хәл ул чордагы никахларның еш кына мәхәббәткә түгел, ә матди хәлгә һәм гаилә мәнфәгатьләренә нигезләнүен аңлата. Сәрбиҗамал чын мәхәббәт һәм гаилә бәхете турында хыяллана, ләкин аның хыялы белән файдаланырга теләүче кешеләр дә табыла. Нәтиҗәдә ул үзен бәхетсезлеккә илтә торган юлга баса.

Өченче төп образ — Мәгълифә карчык. Ул ирле хатыннарны бозык ирләргә табып бирүне кәсеп иткән, хәйләкәр, мәкерле һәм алдакчы хатын. Акча өчен ул кеше язмышын җимерүдән дә курыкмый. Мәгълифәнең кешелексезлеге аның сөйләме һәм кылган гамәлләре аша аеруча ачык күренә. Ул берничә сум акча өчен гаиләләрне таркатырга, хатын-кызларны авыр хәлгә калдырырга әзер. Шуңа күрә Мәгълифә образы аша Г. Камал җәмгыятьтәге әхлаксызлыкны һәм кешенең матди файда өчен башкалар язмышына битарафлыгын фаш итә.

Әсәрдә Фәтхрахман образы да игътибарга лаек. Ул да акча өчен теләсә нинди кабахәтлеккә барырга әзер булган маклер. Ирләре Мәкәрҗәгә киткән хатыннарны төрле юллар белән куркытып, алардан акча ала, казахларның малларын алдап үзенә калдыра. Аның эш-гамәлләре шул чордагы җәмгыятьтә мошенниклыкның һәм әхлаксызлыкның никадәр киң таралганын күрсәтә.

«Уйнаш» драма жанрында язылса да, әсәрдә комедия һәм юмор элементлары зур урын алып тора. Сәрбиҗамалның хәле генә чын драматик төсмер ала, аеруча әсәрнең соңгы өлешендә аның Әнвәр белән сөйләшүендә һәм ялгыз калган вакытында фаҗигале язмышы ачыла. Әхмәтҗан кебек персонажлар исә көлкеле итеп сурәтләнә. Мәгълифә белән Фәтхрахманның кыланышлары да сатира һәм юмор ярдәмендә бирелә.

Әсәрнең төп темалары — гаилә мөнәсәбәтләре, мәхәббәт һәм никах, хатын-кыз язмышы, әхлаксызлык, акчага табыну һәм мещанлык. Төп идеясе — кешенең шәхси бәхетен һәм язмышын матди файда, җәмгыятьтәге ялган әхлак һәм бозыклык белән корбан итүнең фаҗигале нәтиҗәләргә китерүен күрсәтү.

Шулай итеп, «Уйнаш» — сюжет һәм образлар системасы ягыннан уңышлы эшләнгән социаль-драматик әсәр. Г. Камал Әнвәр, Мәгълифә, Фәтхрахман кебек образлар аша капиталистик җәмгыятьнең әхлаксыз, пычрак якларын ача, ә Сәрбиҗамал язмышы аша шул мохиттә хатын-кызның никадәр көчсез хәлдә калуын күрсәтә. Әсәрнең әһәмияте дә шунда: автор шәхси фаҗига артында торган иҗтимагый сәбәпләрне ачып, иске җәмгыятьнең әхлакый нигезләрен кискен тәнкыйтьли.