Ф. Әмирханның «Яшьләр» әсәренә анализ

Драматург образлар системасын әсәр башындагы катнашучылар исемлеге аша ук формалаштыра, анда персонажларга артык өстәмә характеристика бирми. Пьесада татар җәмгыятендәге үзгәрешләр чоры, шул вакытта күтәрелгән мөһим иҗтимагый мәсьәләләр, бигрәк тә яшь буынны борчыган проблемалар шактый киң һәм сәнгатьчә ышандырырлык итеп чагылдырыла. Персонажларның һәрберсе шул тарихи «алмашыну»ның иң киеренке чорында төрле тормыш ситуацияләренә куелып ачыла. Шуңа күрә аларның холык-фигыльләре дә, карашлары да вакыйгалар барышында табигый рәвештә күренә.

«Яшьләр» драмасының сюжеты Хөсәен сәүдәгәр гаиләсендәге каршылыкларга нигезләнә. Әсәрнең төп конфликтын иске тормыш белән яңа тормыш арасындагы көрәш тәшкил итә. Бу каршылык гаилә эчендәге «аталар һәм балалар» мөнәсәбәтләре аша ачыла. Шулай итеп, пьесаның сюжет нигезендә драматик конфликт ята.
Драманың төп темасы — татар зыялыларының һәм яшьләренең тормышы, аларның җәмгыятьне үзгәртүгә юнәлтелгән эш-гамәлләре, фикерләре, хыяллары һәм киләчәккә булган омтылышлары. Яшь геройлар иске татар тормышыннан канәгать түгел һәм аны яңарту юлларын эзлиләр.

Пьесада моның белән тыгыз бәйләнештә торган тагын бер мөһим мәсьәлә — хатын-кызның хокукы. Ф. Әмирхан бу проблеманы реалистик тирәнлек белән күтәрә һәм хатын-кыз язмышының җәмгыятьтәге иске тәртипләр белән ничек бәйләнгәнен күрсәтә.

Бу мәсьәлә аеруча Хөсәеннең олы кызы Фәхерниса образы аша ачыла. Ул ябык, усал телле, вакчыл, надан һәм гайбәт сөйләргә яратучы хатын итеп сурәтләнә. Аның характеры Рәхимҗанныкына да бик якын, ягъни алар бер-берсенә туры килә торган кешеләр. Әмма Фәхерниса тумыштан ук шундый булмаган. Газиз сүзләреннән күренгәнчә, ун ел элек ул бөтенләй башка кеше булган: үткен, булдыклы, нечкә күңелле, мәхәббәтле, чибәр татар кызы булган һәм Газиз белән Йосыфны да бик яраткан.
Алайса, Фәхерниса ни сәбәпле шундый үзгәргән? Моңа җавапны әсәрнең үзендә табарга мөмкин. Аның язмышын иске татар җәмгыятенең гаилә мөнәсәбәтләре билгели.

Башта ул каената-каенана җәберендә яши, аннан котылгач, ике мәртәбә көндәш белән яшәргә мәҗбүр була. Соңрак ире аны фәхешханәдән исерек килеш алып кайта. Шушы шартлар хатынның рухи дөньясын җимерә, аның яхшы сыйфатларын киметә һәм аны вакчыл, кырыс кешегә әйләндерә. Димәк, Фәхерниса язмышы аша автор кешенең характеры формалашуда социаль мохитнең ролен күрсәтә.

Хатын-кыз язмышы темасы Зәйнәп образы белән тагын да тирәнәйтелә. Аның абыйлары Фәхерниса язмышының кабатлануын теләми. Шуңа күрә алар Зәйнәпкә белем бирәләр, аңа яңа фикерләр сеңдерәләр, заманча карашлар белән таныштыралар һәм мөстәкыйль тормышка әзерләргә тырышалар. Ләкин Зәйнәпнең язмышын әтисе башкача хәл итәргә җыена: ул кызын Габдрахман исемле егеткә кияүгә бирергә тели.

Зәйнәп абыйларының киңәше һәм яңа идеяләр йогынтысында бу карарга каршы торырга тырыша. Әмма гаиләдәге ата-ана хакимияте һәм гасырлар дәвамында яшәп килгән гореф-гадәтләр көчлерәк булып чыга. Зәйнәпнең үз теләген якларга мөмкинлеге җитми, һәм аның җиңелүе киләчәктә дә аянычлы язмыш көтүенә ишарә итә. Пьесаның ахырында Газизнең өйдән куылуы һәм Зәйнәпнең ата-анасы басымына каршы тора алмыйча рухи яктан сынуы иске тормышның әле дә көчле булуын күрсәтә.

Әсәрдәге аерым темалар бер-берсеннән аерым яшәми, алар үзара тыгыз бәйләнгән. Мәсәлән, Зәйнәп язмышы Газиз һәм Гали тәкъдим иткән «программа»ның хатын-кызны азат итү мәсьәләсендә җитәрлек көчкә ия булмавын тагын бер кат дәлилли. Газиз мәгърифәт ярдәмендә сеңелесен иске тормыш коллыгыннан коткарырга тели, ләкин ахырда ул үзенең көчсезлеген танырга мәҗбүр була. Ул өч ел дәвамында Зәйнәпне үз карашларына ияртергә тырышса да, әнисе ясаган тәэсирне җиңә алмый.

Шулай итеп, әсәр безне мөһим нәтиҗәгә китерә: иҗтимагый һәм сәяси азатлыкка ирешү өчен мәгърифәтнең генә җитмәгәнлеге кебек, хатын-кызны гаиләдәге һәм җәмгыятьтәге бәйлелектән коткару өчен дә белем һәм аңлату гына аз була. Иске гореф-гадәтләр, ата-ана хакимияте һәм җәмгыятьнең урнашкан тәртипләре бик көчле. Бу нәтиҗә әсәрнең реалистик табигатенә туры килә, чөнки тормыштагы каршылыкларны автор әзер һәм җиңел чишелешләр белән түгел, ә катлаулы һәм каршылыклы рәвештә күрсәтә.

Әсәрнең төп проблема-идеясе

Пьесада татар тормышын яңарту һәм үзгәртү зарурлыгы төп идеяләрнең берсе булып тора. Бу фикер әсәрдә милли идеология белән бәйләнештә ачыла. Автор дөньяви белем алуны, рус һәм һөнәри мәктәпләрдә укуны, кешедә югары әхлак сыйфатлары тәрбияләүне яклый. Бу — мәгърифәтчелек карашларының чагылышы.
Шул ук вакытта әсәрдә халык арасына кереп, аның фикерләү дәрәҗәсен күтәрү, милли үзаң формалаштыру һәм сәяси яктан агартуны максат иткән халыкчылык идеяләре дә урын ала. Бу карашлар Гали тәкъдим иткән программада чагылыш таба.

Әхмәт исә җәмгыятьне үзгәртүнең башка юлын — социалистик карашларга нигезләнгән программаны тәкъдим итә. Аның нигезендә сыйнфый көрәш, сыйнфый каршылыклар, иҗтимагый гаделсезлекне бетерү, байлык туплауга каршы тору һәм хезмәт ияләренең мәнфәгатьләрен яклау кебек идеяләр ята. Шулай итеп, пьесада татар җәмгыятен яңартуның төрле юллары үзара янәшә куела.

Әсәрнең сәнгатьчә үзенчәлекләре

«Яшьләр» драмасы реалистик методка нигезләнеп иҗат ителгән. ХХ гасыр башында яңарыш юлына баскан татар җәмгыяте әсәрдә тормышчан һәм ышандырырлык вакыйгалар аша сурәтләнә. Газиз, Хөсәен, Йосыф, Зәйнәп һәм башка геройлар тулы канлы драматик образлар булып формалаша. Драматург аларның тышкы гамәлләрен генә түгел, эчке кичерешләрен, рухи дөньясын һәм каршылыклы психологик халәтләрен дә күрсәтә.

Геройларның эчке дөньясында акыл белән хиснең бәрелеше дә әһәмиятле урын алып тора. Иске тормыш тарафдарлары булган Хөсәен, Рәхимҗан, Фәхерниса кебек персонажлар да үз эш-гамәлләре, теләкләре һәм карашлары белән тормышчан итеп бирелә. Аларны бары тик тискәре персонажлар итеп кенә түгел, ә үзләре яшәгән мохитнең продуктлары буларак та аңларга мөмкин.

Пьесаның төп конфликты ярдәмче конфликтлар ярдәмендә тагын да тирәнәйтелә. «Аталар һәм балалар» каршылыгының чишелеше дә үзенчәлекле. Автор бу көрәштә бер якка да тулысынча җиңү бирми. Киресенчә, ул иске гореф-гадәтләрнең, традицион яшәү рәвешенең һәм «аталар» дөньяга карашының әле дә көчле булуын күрсәтә. «Балалар»ның яңа карашлар өчен көрәше озак һәм каршылыклы булачагы әсәрнең ахыры белән дә раслана.
Шул ук вакытта пьесаның кайбер сәнгатьчә кимчелекләре дә бар. Аеруча икенче пәрдәдә драманың табигатенә туры килмәгән мәсьәләләрнең артык күп күтәрелүе, геройларның озын-озын монологлар белән сөйләшүе һәм рус сүзләренең чамадан тыш күп кулланылуы әсәрнең сюжет җыйнаклыгына һәм сәнгатьчә камиллегенә тискәре йогынты ясый.

«Яшьләр» драмасы Ф. Әмирхан иҗатында мөһим урын алып тора. Әсәрнең идея-тематик нигезендә И. С. Тургеневның «аталар һәм балалар» темасы белән аваздашлык сизелә. Пьесаның беренче күренешләреннән үк бу тема укучыга тәкъдим ителә. Хөсәен байның аттестатка әзерләнүче улы Газиз рус әдәбияты буенча Тургенев турында укый башлый. Бу эпизод очраклы түгел: ул Хөсәен йортындагы талашларның асылын аңлатканнан соң бирелә.

Газиз Зәйнәпкә өйдәге кычкырышларның гади генә гаилә низагы булмавын аңлата. Аның фикеренчә, бу тавышлар әти белән бала арасындагы шәхси каршылыктан бигрәк, иске тормыш белән яңа тормышның бәрелеше булып тора. Шуның белән Ф. Әмирхан әсәрдәге гаилә конфликтын киңрәк иҗтимагый һәм тарихи яссылыкка күтәрә.
Гомумән, «Яшьләр» — ХХ гасыр башындагы татар җәмгыятенең яңарыш чорын, иске һәм яңа карашлар көрәшен, яшьләрнең үзгәрешкә омтылышын һәм хатын-кызның хокуксызлыгын тирәнтен яктырткан реалистик драма. Әсәрдә мәгърифәтчелек, халыкчылык һәм социалистик идеяләрнең үзара мөнәсәбәте дә күрсәтелә. «Аталар һәм балалар» конфликты аша автор татар җәмгыятенең үзгәрүе җиңел һәм тиз генә бармаячагын, иске тәртипләрнең нык каршылык күрсәтәчәген аңлата. Зәйнәп һәм Фәхерниса язмышлары исә хатын-кыз азатлыгы мәсьәләсенең дә гомуми иҗтимагый яңарыштан аерылгысыз булуын күрсәтә.