Гаяз Исхакыйның «Зөләйха» әсәренә анализ

Әсәр ХХ гасыр татар драматургиясендә сирәк очрый торган трагедия жанрында иҗат ителгән. «Зөләйха» драмасында Г. Исхакый моңа кадәр әдәбиятта киң яктыртылмаган көчләп чукындыру мәсьәләсен күтәрә. Пьесаның нигезендә үзара килешә алмаслык ике көчнең бәрелеше ята. Бер якта татар халкының гасырлар дәвамында формалашкан яшәү рәвеше, гореф-гадәтләре, милли иреге, вөҗдан сафлыгы, рухы һәм дине торса, икенче якта патша Россиясенең колониаль-милли сәясәте һәм аны тормышка ашыручы рәхимсез көчләр — руханилар, чиновниклар, полиция вәкилләре урын ала. Шушы ике көч арасындагы каршылык әсәрдә тирән трагик конфликт тудыра. Беренче як хаклык, азатлык һәм вөҗдан иреге өчен көрәшсә, икенче як аларны бастырырга, изәргә һәм юк итәргә омтыла. Татар халкы өчен иң кадерле булган динне, иманны һәм рухи ирекне тартып алу — колониаль сәясәтнең иң аяусыз чагылышы итеп күрсәтелә. Зөләйха образы исә милләт язмышын үз җилкәсендә күтәргән Милләт Анасы дәрәҗәсенә күтәрелә.

Аның төп милли бурычы — халыкның рухи һәм әхлакый нигезен тәшкил иткән иманын саклап калу.

«Зөләйха» драмасының нигезендә, автор күрсәткәнчә, Россиянең колониаль шартларында яшәгән татарлар тарихында булган көчләп чукындыру вакыйгалары ята. Ире һәм балалары белән тыныч кына гомер иткән гади татар хатыны Зөләйханың гаиләсеннән аерылуы, башта монастырьга ябылуы, аннары көчләп урыс кешесенә кияүгә бирелүе, үзенә ят дингә һәм күңеленә чит булган гореф-гадәтләргә буйсындырылуы аның рухында тирән яра калдыра. Исерек ирен агулап үтергәне өчен Зөләйха унсигез ел төрмәдә утыра. Әмма аңа физик җәзалардан бигрәк рухи басым һәм ирексезлек авыр була. Ул: «Кыйналдым, мыскыл ителдем, суктырылдым. Бөтен тән җәзаларын күрдем. Ләкин анда (төрмәдә) мондагы кебек, иректәге кебек, күңелемә каравыл куймадылар. Теләгәнчә намазны укыдым. Теләгәнчә рузамны тоттым», — ди.
Озак елларга сузылган газаплардан соң, үлеме алдыннан Зөләйха балалары белән очраша. Урыс иреннән туган улының да ислам диненә кайтуын күреп, ул тыныч күңел белән мәңгелеккә күчә. Г. Исхакый бу әсәрендә Зөләйха кебек көчле рухлы Милләт Анасы яшәгәндә, милләтнең дә юкка чыкмаячагына ышанычын белдерә. Автор укучыга да нәкъ шушы фикерне җиткерергә омтыла.

Шулай итеп, әсәрнең төп темасы — милләт язмышы. Драмада милләт тормышына бәйле берничә мөһим мәсьәлә күтәрелә:

* милләтнең бүгенге хәле һәм киләчәге;
* милли үсеш һәм алгарыш;
* милли азатлык, милли-колониаль изүгә каршы көрәш;
* милләт өчен хезмәт итү.

Г. Исхакый әсәрдә төрле сәнгать алымнарына мөрәҗәгать итә. Шуларның берсе — халык иҗатына нигезләнгән мотивлар. Пьесада фольклорга хас төш күрү мотивы аеруча әһәмиятле урын алып тора. Мәсәлән, Зөләйха төшендә үзен караңгы урманда йөргәндә күрә, агачның утка тотынуын һәм пәриләр туен күзәтә. «Алла!» дип кычкырып җибәрергә өлгергәндә ул уянып китә. Халык ышануларында төш еш кына киләчәктә булачак вакыйгаларны алдан хәбәр итүче билге итеп кабул ителә. Татар халкы төшне Аллаһы Тәгаләнең булачак хәлләр турында кисәтүе дип санаган. Зөләйханың төше дә аның алда кичерәчәк авыр сынауларын алдан искәртә.

«Зөләйха» драмасында автор дини-мифологик образларны реаль тормыш күренешләре белән берләштерә. Төрмәдән чыгып, урыс йортында үлем түшәгендә яткан Зөләйханың канга баткан аякларын фәрештәләр юа. Алар үлем фәрештәсе Газраилдан бу изге хатынны үтермәвен үтенәләр. Шул ук вакытта икенче почмакта монастырьда христиан динендә тәрбияләнгән улы Әхмәт-Захар бу күренешне гаҗәпләнеп күзәтә. Әлеге образлар әсәрнең трагик рухын тагын да көчәйтә, вакыйганы тетрәндергеч һәм ышандырырлык итә. Бу күренеш укучыда көчле эмоциональ тәэсир калдыра һәм әсәрнең фаҗигале рухын тирәнәйтә.

Исхакый иҗатында халык ышануларыннан алынган тагын бер мифологик образ — «гаиб-ирәннәр». «Зөләйха» драмасында Габдулла да аларны искә ала: «Бу кем? Миңа каршы корылган бер-бер уйны белергә килгән гаиб-ирәнме?» Икенче бер урында ул «гаиб-ирәннәрнең ярдәменә» өмет белдерә.

Гаяз Исхакый халык иҗаты үрнәкләрен әсәр тукымасына бик сак һәм урынлы кертә. Ул фольклор элементларын, гадәттә, вакыйгаларның иң киеренке һәм кульминацион урыннарында файдалана. «Зөләйха» драмасында туй күренеше дә аеруча үзенчәлекле. Анда кода-кодагыйларның такмаклары яңгырый, яшьләр бии, яшь киленнең су юлыннан кайтуы сурәтләнә. Әмма нәкъ менә иң шатлыклы мизгелдә — яшь килен биюе вакытында — сәхнәгә поп, становой һәм стражниклар килеп керә.

Шул рәвешле, авылның һәм кешеләрнең тынычлыгы, шатлыгы кинәт юкка чыга, алар аяусыз һәм дәһшәтле язмышка дучар ителә.

«Зөләйха» драмасында әйләнә-тирә мохит сурәте һәм геройларның үзара сөйләшүләре белән беррәттән, төп персонажның уй-фикерләре, хисләре һәм кичерешләре дә эзлекле рәвештә ачыла.

Лексик яктан әсәрдә гарәп-фарсы алынмалары белән баетылган искерәк тел үзенчәлекләре сизелә. Мәсәлән: «Аюлар акыра, мәчебашлы ябалак бала кебек еглый».
Синонимнар да әсәрнең телен образлы һәм тәэсирле итүдә мөһим роль уйный. Алар автор фикерен көчәйтү, аны тулыландыру өчен кулланыла: «Тагы теге хайваннарның тавышы, аю бакыруы, бүре кычкыруы белән тулды». Шулай ук «Чабарга, качарга аягым кыймылдамады» кебек мисалларда да мәгънәне көчәйтүче сүзләр урынлы файдаланыла.

Пьесада сынландыру алымы да нәтиҗәле кулланыла. Ягъни җансыз предметларга яки күренешләргә кеше хәрәкәте һәм сәләте хас итеп сурәтләнә. Моңа «Куркуымнан телем бәйләнде» дигән җөмләне мисал итеп китерергә мөмкин.

Чагыштыру алымы ярдәмендә автор предметлар һәм күренешләр арасындагы охшашлыкны ачыклый, аларның үзенчәлекләрен тагын да ачыграк күрсәтә. Мәсәлән: «Ут, зур дулкын кебек, акырып-бакырып, өстемә таба килә башлады».

Г. Исхакый әсәрдә диалектизмнардан да файдалана: «Сез андый кызлар белән уйнамаңыз. Алай дигән кызлар белән дуст та булмаңыз».

Пьесаның телендә фразеологик әйтелмәләр дә күп очрый. Алар геройларның кичерешләрен көчәйтеп, сөйләмне образлы итәләр: «Менә төшемдә әллә нинди көн, биниһая караңгы, карабогдай суга торган көннән дә караңгы, күзгә төртсәң күренми…»; «Телем бәйләнә дә, онытам, догаларымны бутыйм».

Шулай итеп, Г. Исхакыйның «Зөләйха» трагедиясе — татар халкының милли һәм рухи язмышын тирәнтен сурәтләгән әсәр. Автор Зөләйха образы аша динне, иманны, милли үзаңны һәм рухи ирекне саклауның никадәр мөһим булуын күрсәтә. Трагик вакыйгалар аша ул халыкның авыр сынауларга карамастан, үз милли асылын югалтмавына ышанычын белдерә.