Кешенең, бигрәк тә иҗат кешесенең, тормышында аның бөтен эшчәнлеген, дөньяга карашын һәм төп максатларын аеруча ачык чагылдырган әсәрләр була. Г.Исхакый иҗатында «Олуг Мөхәммәд» драмасы да шундый әһәмиятле урын алып тора. Әсәрдә язучының милләт язмышы, дәүләтчелек, ирек һәм халыкның киләчәге турындагы фикерләре аеруча тулы чагылыш таба.
«Олуг Мөхәммәд» драмасы 1940 нчы елларның икенче яртысында, Истанбулдагы мөһаҗирлек чорында иҗат ителә. Бу вакытта Г.Исхакый инде олы яшьтә була. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Советлар Союзының сәяси йогынтысы тагын да көчәя, ә СССР составындагы халыкларның бәйсезлеккә ирешү мөмкинлеге бик чикле була. Шундый катлаулы шартларда да язучы милләт язмышы турындагы фикерләреннән баш тартмый. 1947–1948 елларда язылган «Олуг Мөхәммәд» аның көчле рухын, милли дәүләтчелек турындагы карашларын һәм тарихи хәтергә мөрәҗәгать итүен күрсәткән әсәр булып тора. Тикшеренүләрдә дә драманың 1944–1947 елларда мөһаҗирлектә иҗат ителүе һәм татар дәүләтчелеге идеясен үзәккә куюы билгеләнә.
Әсәр Г.Исхакыйның озак елларга сузылган иҗат юлының соңгы зур күләмле әсәрләреннән берсе булып тора. Аны олы тәҗрибә туплаган әдипнең киләчәк буыннарга әйтергә теләгән фикерләре, дәүләт төзү һәм милли бердәмлек турындагы сәнгати карашлары тупланган әсәр буларак бәяләргә мөмкин. Драмада вакыйгалар киң тарихи яссылыкта бирелә, авторның фикерләре геройларның сөйләме, гамәлләре һәм үзара мөнәсәбәтләре аша ачыла. Әсәргә эпик масштаблылык, салмак хикәяләү, тирән фикерлелек һәм психологик сизгерлек хас.
Г.Исхакыйның нәкъ Алтын Урда таркалып, Казан ханлыгы формалаша башлаган чорга мөрәҗәгать итүе дә очраклы түгел. Тарихның шушы киеренке дәвере язучыга үткәнне сурәтләп, бүгенге һәм киләчәк турында фикер йөртергә мөмкинлек бирә. Үткәндәге дәүләтчелек тәҗрибәсе әсәрдә хәзерге заман өчен дә әһәмиятле мәсьәләләр белән бәйләнә. Тарихи вакыйгаларны сурәтләү аша автор халыкның дәүләте, бердәмлеге һәм киләчәге турында уйлана.
Әсәрнең тарихи нигезе дә бар. Г.Исхакый драма өчен рус елъязмаларына, тарихи хезмәтләргә һәм татар тарихына бәйле чыганакларга таяна. Тикшеренүләрдә әсәрнең нигезендә Алтын Урда таркалуы һәм Казан ханлыгы оешуы белән бәйле тарихи вакыйгалар ятуы, ә сюжет чыганаклары арасында Р.Фәхретдиннең «Хан Олуг Мөхәммәд» хезмәте дә булуы күрсәтелә.
Әсәрдә мөһим мәсьәләләрнең берсе — төрле дин вәкилләренең үз иманнарына тугры булу хокукы. Г.Исхакый башка дин кешеләрен көчләп исламга күчерүне дә дөрес дип санамый. Бу фикер Олуг Мөхәммәд белән аның улы Мәхмүт арасындагы сөйләшүдә ачык күренә. Мәхмүт русларны җиңгәннән соң аларны мәҗбүри рәвештә мөселман итү мөмкинлеге турында фикер йөртә. Олуг Мөхәммәд исә моңа каршы чыга. Аның фикеренчә, башка кешенең диненә тыкшыну — түбәнлек. Ул Чыңгыз хан заманындагы дәүләт сәясәтенә таянып, һәр кешенең иманына хөрмәт белән карау кирәклеген алга сөрә.
Димәк, Олуг Мөхәммәд өчен көчле дәүләт бары тик хәрби көч белән генә үлчәнми. Аның нигезендә төрле халыкларның һәм диннәрнең үзара тыныч яшәве, бер-берсенә хөрмәт күрсәтүе дә ята. Бу фикер әсәрнең гуманистик эчтәлеген көчәйтә.
Драмада Казан ханлыгының беренче ханы һәм аны төзүче шәхес буларак Олуг Мөхәммәд үзәк урынны алып тора. Аның язмышы аша яңа оешып килгән дәүләтнең төп бурычлары күрсәтелә. Халыкның бердәмлеген саклау, илдә тынычлык урнаштыру, төрле халыкларның үзара тату яшәвен тәэмин итү, дәүләтне ныгыту — хан алдында торган төп мәсьәләләр.
Г.Исхакый 1940 нчы еллардагы тарихи драмасында Казан дәүләтенең барлыкка килү чорын аерым иҗтимагый күренешләр белән бәйләп сурәтли. Персонажларның күбесе тарихта билгеле булган шәхесләр. Әсәрдә татар-болгар халкының тормышы, көнкүреше, хуҗалык эшләре дә чагыла. Халык игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнә. Казан халкының руслар белән көрәштә ярдәмгә килгән Олуг Мөхәммәдне кабул итүе һәм аның җитәкчелегендә көрәшнең дәвам итүе ханның дәүләт төзүче һәм халыкны берләштерүче шәхес буларак әһәмиятен күрсәтә.
Олуг Мөхәммәднең җиңүе һәм Казан ханлыгының ныгуы әсәрдә татар дәүләтчелегенең тарихи дәвамчанлыгы белән бәйләнә. Драмада Казан ханлыгының Мәскәү белән мөнәсәбәтләре дә мөһим урын тота. Ахырда ике як арасында килешү төзелә. Казан мәмләкәтендә яшәгән чувашлар, чирмешләр һәм башка халыкларга үз диннәрен һәм гореф-гадәтләрен саклау мөмкинлеге бирелә. Идел-йортта яшәүче халыкларга тыныч һәм имин тормыш вәгъдә итүче Олуг Мөхәммәд шул рәвешле халык мәнфәгатьләрен кайгыртучы хаким итеп күрсәтелә.
Ислам фәлсәфәсен тирән аңлаган Г.Исхакый бу карашларын драмада да ачык үткәрә. Ислам әсәрдә рухи көч һәм әхлак чыганагы буларак бирелә. Әмма дин кешеләрне бер-берсенә каршы кую чарасы итеп түгел, ә кешенең иманына һәм рухи дөньясына бәйле кыйммәт буларак аңлатыла.
Драманың финалы да символик мәгънәгә ия. Олуг Мөхәммәд Мәскәү кенәзлеге белән Казан ханлыгы арасындагы сугышның туктатылуын һәм килешү төзелүен игълан итә. Ул бу хәбәрне халыкка җиткерергә һәм өч көн, өч төн бәйрәм итәргә куша. Шулай итеп, әсәр сугыш һәм каршылык белән түгел, ә тынычлык һәм килешү белән тәмамлана.
Әсәрнең жанры — тарихи драма. Аның нигезендә тарихи вакыйгалар һәм тарихта билгеле шәхесләр ята. Драма Алтын Урда таркалу һәм Казан ханлыгы оешу чорын сурәтли. Тарихи материалны сәнгатьчә эшкәртү аша автор үз халкының дәүләтчелек тарихына мөрәҗәгать итә. Тикшеренүләрдә дә «Олуг Мөхәммәд» тарихи драма буларак карала һәм әсәрдә дәүләтчелек мотивының үзәк урын тотуы күрсәтелә.
Әсәрдәге төп вакыйгалар берничә юнәлештә үсә:
* рус патшасының хыянәте һәм аның Белёв янындагы сугышта җиңелүе;
* Олуг Мөхәммәднең Казанга килүе һәм халык тарафыннан хан итеп танылуы;
* яңа ханлыкның төзелүе һәм дәүләт белән идарә итү мәсьәләләре;
* хәлиткеч сугышта Василий гаскәренең җиңелүе;
* Василийның әсирлеккә алынуы;
* соңыннан Олуг Мөхәммәднең аны ярлыкавы һәм ике як арасында килешү төзелүе.
Шуңа күрә драманың композицион төзелешендә дә хыянәт һәм сугыштан тынычлык һәм килешүгә таба хәрәкәт күзәтелә.
Әсәрнең төп идеясе — бердәм, тату һәм көчле дәүләтне дошманнарга каршы торырлык итеп төзү һәм саклау. Драмада дәүләтнең көче бары тик хәрби мөмкинлекләр белән түгел, ә аның эчке бердәмлеге, гадел идарәсе һәм халыклар арасындагы татулык белән дә билгеләнә.
Пьесада түбәндәге проблемалар күтәрелә:
* күрше дәүләтләр һәм ханлык составындагы төрле халыклар белән тыныч һәм дус мөнәсәбәтләр урнаштыру;
* иҗтимагый гаделлеккә нигезләнгән дәүләт төзү;
* тарихка, гореф-гадәтләргә һәм милли традицияләргә хөрмәт;
* ислам диненең рухи һәм берләштерүче роле;
* белем һәм мәгърифәтнең әһәмияте;
* китапны һәм укымышлы кешеләрне хөрмәт итү;
* башка диннәргә һәм аларны тотучыларга ихтирам;
* гадел, кешелекле һәм туры сүзле хаким проблемасы.
Төп конфликт рус-татар мөнәсәбәтләре һәм дәүләт мәнфәгатьләре белән бәйле каршылыклар аша ачыла.
Төп образлар
Олуг Мөхәммәд — әсәрнең төп герое, Казан ханлыгын нигезләүче һәм аның беренче ханы буларак сурәтләнә. Ул акыллы, кыю, туры сүзле, кешелекле һәм гадел хаким. Аның өчен дәүләт һәм халык мәнфәгатьләре шәхси теләкләрдән өстен тора. Ул кешеләргә ышана, ил белән киңәшләшеп идарә итә, гади халык вәкилләренең фикерен тыңлый. Фикерләр каршылыгын дошманлык итеп кабул итми, киресенчә, төрле карашларны тыңлый белә.
Олуг Мөхәммәд образы аша автор идеаль хаким моделен тудыра. Ул дәүләтне көчәйтү белән бергә, халыкның иминлеге һәм рухи иреге турында да кайгырта. Тикшеренүләрдә дә хан образы акыллы, көчле ихтыярлы, гадел һәм дәүләт мәнфәгатьләрен шәхси мәнфәгатьләрдән өстен куючы хаким идеалы буларак аңлатыла.
Василий образы исә әсәрдә Олуг Мөхәммәд белән каршылыкта тора. Әмма аның характеры Олуг Мөхәммәд образы кебек үк тирән һәм күпьяклы ачылмый. Шуңа күрә Василий күбрәк төп конфликтны хәрәкәткә китерүче тарихи-сәяси фигура буларак күренә.
Шулай итеп, «Олуг Мөхәммәд» — тарихи вакыйгаларны сурәтләү белән генә чикләнмәгән, тирән иҗтимагый-сәяси һәм милли эчтәлеккә ия булган әсәр. Г.Исхакый татар халкының дәүләтчелек тарихына мөрәҗәгать итеп, үткәндәге вакыйгалар аша бердәмлек, гадел дәүләт, тынычлык, дингә хөрмәт һәм халык язмышы турында фикер йөртә. Олуг Мөхәммәд образы аша ул акыллы, кешелекле һәм гадел хаким идеалын күрсәтә. Әсәрнең тарихи үткәнгә нигезләнүе авторга милләтнең дәүләтчелек тәҗрибәсен яңадан күзалларга һәм шул тарих аша киләчәк турында уйланырга мөмкинлек бирә.
Нет комментариев