С. Рәмиевнең «Яшә, Зөбәйдә, яшим мин!» пьесасы 1907 елда иҗат ителә. Әсәрнең төп үзенчәлекләренең берсе — хатын-кыз шәхесен күтәрү, аның хокукларын яклау һәм җәмгыятьтә лаеклы урын алырга тиешлеген күрсәтү. Дүрт пәрдәлек драмада татар җәмгыятендә киң таралган иске гореф-гадәтләр һәм аларның кеше язмышына тискәре йогынтысы тәнкыйтьләнә.
Пьесаның төп геройлары — алдынгы карашлы яшьләр Сөләйман һәм Зөбәйдә. Алар иске тәртипләргә, хатын-кызны хокуксыз хәлдә тотуга һәм дин исеменнән халыкны буйсындыруга каршы чыгалар. Әсәрдә Динмөхәммәт хәзрәт кебек дин әһелләре мөселманнарга куркыныч һәм кырыс затлар итеп күрсәтелә. Алар кешеләрне үзләренең хакимияте астында тотарга омтылалар, һәртөрле яңалыкны һәм гадәти тәртиптән читкә чыгуны үзләренең абруена янаган куркыныч дип кабул итәләр. Сөләйман белән Зөбәйдә исә шушы иске карашларга каршы торалар һәм кыюлыклары, үз идеяләренә һәм мәхәббәтләренә тугрылыклары аркасында үз максатларына ирешәләр.
«Яшә, Зөбәйдә, яшим мин!» әсәрендә С. Рәмиевнең тормыш юлы һәм иҗтимагый эшчәнлеге белән бәйле биографик мотивлар да шактый күп. Пьесаның баш герое Сөләйман да, автор үзе кебек үк, озак еллар белем алган мохитен калдырып, туган җиреннән аерылып, Казанга килә. Аның төп максаты — халык арасында хезмәт итү, кешеләргә чын белән ялганны аерырга ярдәм итү. Сөләйман — иҗтимагый мәсьәләләр белән янып яшәүче журналист, иске тормыш тәртипләренә каршы көрәшүче алдынгы карашлы кеше.
Сөләйманның газета чыгару белән бәйле вакыйгалары да авторның тормышындагы аерым сәхифәләрне хәтерләтә. Аның газетасын конфискацияләүләре, газета бастыру өчен типография эзләве, дин һәм милләт эшләре белән шөгыльләнеп, байлык туплаган татар байларының басманы чыгарудан баш тартуы С. Рәмиевнең «Таң йолдызы» газетасында эшләгән чорын искә төшерә. Әсәрдә шулай ук язучының революция елларындагы публицистик эшчәнлеге һәм тәрҗемәләре белән бәйле фикерләр дә сизелә.
Сөләйманның сөйләмендә аның төп максаты ачык чагыла. Ул иске тәртипләр белән килешергә җыенмый, киресенчә, халыкны тар дини кысалардан чыгарып, ирекле һәм аңлы тормышка алып барырга тели. Аның өчен халыкның киләчәге мәгърифәт, фән һәм чын белем белән бәйле. Диннең ялган якларын фаш итү, кешеләрне иреккә чыгарырга омтылу һәм аларны фән һәм мәгърифәт нигезендә яшәүгә өндәү әсәрнең төп идея юнәлешен билгели.
Пьесаның үзәгендә халыкка хезмәт итүне, кешеләргә ирек һәм бәхет китерүне тормыш максаты итеп куйган журналист Сөләйман һәм аңлы тормышка омтылган Зөбәйдә тора. Аларның мәхәббәте, шәхси иреккә омтылышы, белем һәм мәгърифәт белән сугарылган карашлары иске тормышка каршы куела. Шул ук вакытта автор диннең үзенә генә түгел, ә Алла исеменнән файдаланып, халыкны алдаучы һәм үз мәнфәгатен кайгыртучы дин әһелләренең мәкеренә дә каршы чыга.
Сөләйманның Хәбибулла турындагы фикерләре дә авторның халыкка карашын ачык күрсәтә. Ул гади татар кешесенең дә башка кешеләрдән ким булмавын, аның да фикер йөртергә, ишеткәнен аңларга һәм хәтерендә сакларга сәләтле булуын күрсәтә. Әмма наданлык һәм дөрес булмаган тәрбия аркасында андый кешеләрнең аңына төрле ялган фикерләр салына. Димәк, Сөләйман өчен халыкның артталыгы аның табигый сәләтсезлеге белән түгел, ә аны чолгап алган мохит һәм дөрес белемнең булмавы белән бәйле.
Сөләйман образында С. Рәмиевнең үз омтылышларын һәм биографик үзенчәлекләрен дә күрергә мөмкин. Герой да, автор кебек үк, бөтен тормышын халыкка хезмәт итүгә, аның аңын үстерүгә һәм җәмгыятьтәге чын белән ялганны аерып күрсәтүгә багышлый. Ул бу максатка ирешү өчен газета чыгару һәм халык арасында аң-белем тарату юлын сайлый.
Ләкин Сөләйман сайлаган юл җиңел түгел. Аның каршында төрле киртәләр барлыкка килә. Өстен катлау вәкилләре һәм фанатик дин әһелләре аның абруен төшерергә тырышалар, аның турында төрле гайбәтләр тараталар. Типография хуҗалары да газетасын бастырудан баш тарта. Моннан тыш, Сөләйманның әти-әнисе дә аның үзләре янында калуын телиләр. Шулай итеп, әсәрдә «аталар һәм балалар» каршылыгы да искелек белән яңалыкның бәрелеше буларак күрсәтелә.
Сөләйман өчен зур терәк булып Зөбәйдә тора. Ул сөйгән кешесенең карашларын аңлый һәм аның иҗтимагый максатларын тулысынча хуплый. Зөбәйдәнең аны аңлавы Сөләйманга үз юлыннан тайпылмыйча алга барырга көч бирә. Аларның мөнәсәбәте мәхәббәтнең генә түгел, ә рухи һәм идеядәшлекнең дә үрнәге булып тора.
Сөләйман халыкны аңлы һәм белемле итү эшендә хатын-кызларга аеруча зур урын бирә. Аның фикеренчә, хатын-кыз җәмгыятьтә үз урынын тапмыйча, милләтнең дә чын мәгънәсендә алга китүе мөмкин түгел. Шуңа күрә ул кызларның белем алуы һәм ирләр белән тигез хокуклы булуы турында сөйли. Аның «Кызлар яшәсен! Кызлар кеше булсын! Кызлар кеше булса гына, без кеше булачакбыз!» дигән фикере әсәрдә хатын-кыз азатлыгы проблемасының нинди зур әһәмияткә ия булуын күрсәтә.
Бу мәсьәлә Зөбәйдә образы аша да ачыклана. Ул хатын-кызларның ирләр белән тигез дәрәҗәгә күтәрелү юлын белемдә күрә. Аның фикеренчә, хатын-кызга укырга, үзен һәм үз мөмкинлекләрен аңларга кирәк. Ирләр нәрсә белсә, хатын-кызлар да шул белемгә ия булырга тиеш. Шул вакытта гына алар җәмгыятьтә чын кеше буларак үз урыннарын таба алачаклар. Димәк, пьесада хатын-кыз азатлыгы белем һәм үз-үзеңне аңлау белән тыгыз бәйләнештә карала.
Шулай итеп, әсәрдә ике төп юнәлеш — халыкны мәгърифәт юлы белән аңлы итү һәм хатын-кызны хокуксызлыктан чыгару — үзара бәйләнештә бирелә. Сөләйман җәмгыятьнең гомуми яңарышын теләсә, Зөбәйдә бу яңарышның хатын-кызга да кагылырга тиешлеген күрсәтә. Аларның карашлары бер-берсен тулыландыра.
Әлбәттә, мондый фикерләр ул чордагы хакимияткә һәм дин әһелләренә ошамый. Пьесада күтәрелгән ирек, мәгърифәт, хатын-кыз хокуклары һәм дин әһелләренең икейөзлелеген фаш итү кебек мәсьәләләр рәсми даирәләр тарафыннан кабул ителми. Аларның таләбе белән китап җыеп алына һәм яндырыла. Бу хәл әсәрнең ул чор җәмгыяте өчен никадәр үткен һәм куркыныч фикерләр күтәргәнен күрсәтә.
Шуңа да карамастан, әсәрнең берничә данәсе сакланып кала. 1911 елда тарихчы һәм әдәбият галиме Г. Гобәйдуллин аны яңадан бастырып тарата. Нәтиҗәдә С. Рәмиевнең халыкны мәгърифәткә, иреккә һәм аңлы тормышка чакырган, хатын-кыз хокукларын яклаган мөһим пьесасы юкка чыкмый, киресенчә, яңадан укучыга барып җитә һәм бүгенге көнгә кадәр сакланып кала.
Гомумән, «Яшә, Зөбәйдә, яшим мин!» — татар җәмгыятенең яңарыш чорын чагылдырган, иске гореф-гадәтләргә, рухи һәм иҗтимагый торгынлыкка каршы чыккан әсәр. Сөләйман һәм Зөбәйдә образлары аша автор белемле, ирекле һәм аңлы җәмгыять идеалын яклый. Пьесада халыкка хезмәт итү, мәгърифәт тарату, дин исеменнән халыкны алдауга каршы тору һәм хатын-кызның ирләр белән тигез хокуклы булуы төп идеяләр итеп күтәрелә. Әсәрнең әһәмияте дә шунда: шәхси бәхет һәм мәхәббәт темалары киңрәк иҗтимагый яңарыш, азатлык һәм халыкка хезмәт итү идеяләре белән бергә үрелеп бара.
Нет комментариев