«Ике фикер» — татар драматургиясендә образлар системасын яңарткан, жанр мөмкинлекләрен киңәйткән фәлсәфи драма. Әсәрнең үзәгенә зыялылар катлавына караган кешенең пролетариатка хезмәт итү юлын сайлау мәсьәләсе куела. Төп герой Давытның кеше, аның дөньядагы урыны, яшәүнең мәгънәсе, үзе яшәгән җәмгыять һәм аның үсеш-үзгәреше, кешелек тарихы турындагы уйланулары, эчке көрәше, икеләнүләре һәм шикләре Кызыл фикер һәм Кара фикер исемле аллегорик образлар аша ачыла.
Пьесада яшәү рәвеше, нигезе һәм мәгънәсе белән бер-берсеннән аерылып торган өч төрле тормыш юлы тәкъдим ителә:
1. Ләззәт, рәхәтлек һәм матурлык белән тулы мәңгелек җәннәт рәвешендәге тормыш;
2. Көндәлек мәшәкатьләрдән ары китмичә, иң элек үзеңнең тамагыңны кайгыртып, вак-төяк борчулар белән гомер итү;
3. Шау-шулы, авырлык һәм кайгы-хәсрәт белән үрелгән, бәхеткә һәм хакыйкатькә ирешү өчен көрәш таләп иткән тормыш.
Давыт Кызыл фикер тәкъдим иткән якты киләчәкне, актив хәрәкәт һәм көрәш юлын сайлый. Шулай итеп, әсәрдә актив шәхес концепциясе алгы планга чыгарыла.
Драма яшьләрнең мәгънәсез уен-көлкегә багышланган кичәсен сурәтләүдән башлана. Анда урынсыз мәзәкләр сөйләү, бер-берсе турында гайбәт тарату белән мәшгуль яшьләр арасында Давыт әлегә күренми. Иптәшләре аның Галиягә булган хисләрен тикшерәләр: ул аны «сөяме, әллә гыйшык ук тотамы»? Биредә «гыйшык» һәм «сөю» сүзләре мәхәббәтнең төрле төсмерләрен белдерә. Әмма әсәрнең эчтәлеге мәхәббәт темасы белән генә чикләнми, аның төп мәгънәсе башка юнәлештә ачыла.
«Фикер җыючылар» җәмгыятьтәге үз урыннарын аңлау дәрәҗәсе ягыннан Давыттан күпкә түбән торалар. Аларны уйсыз, буш фикерле кешеләр дип атарга мөмкин. Давытны җитәкләгән Кара фикер дә аны шушы мохиттән өстенрәк куя: ул мондый яшәү рәвешен дөнья рәхәтләренә бирелү, мәңгелек тормыш турында уйламау дип бәяли һәм булганына канәгать булып, аскетларча яшәргә өнди. Ә Кызыл фикер, киресенчә, китаплар укырга, дөньяны танып-белергә, фикердәшләр табарга һәм җәмгыять өчен файдалы эш башкарырга чакыра. «Минем юлым шаулы, кайгы-хәсрәтле, канлы», — ди ул. Димәк, бу — көчле рухлы көрәшчеләр юлы.
Вакыйгалар үскән саен, Давыт марксистик эчтәлекле китаплардагы фикерләр белән якыная башлый. Ул тарихны сыйныфлар көрәше аша аңларга омтыла һәм үзенең сайлаган көрәш юлында беренче фикердәше итеп Галияне күрә.
«Ике фикер» пьесасының төп герое Давыт автор ремаркасында «урысча киенгән, 28 яшендә бер егет» итеп тасвирлана. Ул бер көнне үз-үзенә: «Мин тормышта нинди юнәлеш тотарга тиешмен?» — дигән сорау куя һәм аңа җавап эзли башлый. Ахырда ул бик үк конкретлаштырылмаган булса да, принципиаль яктан ныклы карашка килә.
Пьесада Давытның күңелендә ике төрле карашның көрәше аллегорик образлар ярдәмендә күрсәтелә. Автор үзе алып барган сәяси эшчәнлекне дә — революцион оешмаларга ярдәм итү, сәяси брошюралар тәрҗемә итү, эшчеләр арасында аңлату эшләре алып баруны да — матур әдәбият аша күрсәтергә омтыла. «Ике фикер» пьесасы шушы омтылышның нәтиҗәсе буларак туа.
Әсәрнең үзәгендә Давыт образы тора. Калган яшьләр, кызлар һәм ана пьесада төп урынны биләмиләр. Алар, гадәттәге драма әсәрләрендәге кебек, конфликтны актив рәвештә үстерүче һәм көрәшнең аерым якларына басып эш итүче персонажлар түгел, ә вакыйгаларның гомуми фонын тәшкил итәләр.
Шулай да әсәрдә Давыттан һәм башка реаль персонажлардан тыш, тагын ике мөһим каһарман бар. Алар — символик һәм аллегорик образлар рәвешендә бирелгән Кызыл фикер белән Кара фикер.
Кызыл фикер болай сурәтләнә: «биек буйлы, кара тутлы, зур борынлы һәм зур күзле. Тавышы юан, сакал-мыегы юк. Өстендә кызыл домино, тәнендә кызыл трико. Кулларын күтәргәндә куллары белән ян арасында ярканат пәрдәсе кебек пәрдә була. Аягында тән төсендәге йомшак башмаклар».
Кара фикер исә «азрак бөкрәйгән гәүдәле, өстендә дә кара домино» кигән итеп бирелә. Аның доминосының башлыгы зур булганга, йөзе ачык күренми. Аягында йомшак кара башмаклар.
Бу ике образның тышкы кыяфәте үк аларның әсәрдә нинди фикерләрне гәүдәләндерүен алдан аңлата. Кара фикернең бөкрәеп йөрүе һәм йөзенең күренмәве аның карашларының чикләнгәнлеген, дөньяга ябык булуын күрсәтә. Кызыл фикер исә, яшь булуына карамастан, дөньяга курыкмыйча карый: ул биек буйлы, зур күзле һәм көчле тавышлы итеп тасвирлана.
Пьеса дәвамында бу ике образ чиратлашып Давытка үз карашларын җиткерергә, аны үз юлларына ышандырырга тырышалар. Давытның җаваплары исә аларның фикерләрен чагыштыру, тикшерү һәм нәтиҗә ясау вазифасын үти.
Коләхмәтов әсәрдә яклаган «кызыл фикер»нең төп эчтәлеге — сыйныфлар көрәше идеясенә һәм изелгән халык ягына басуга чакыру. Әдип сыйныфлар көрәшенең зарурлыгын аеруча кискен куя. Аныңча, көрәштә катнашу халыкның авыр хәлен читтән генә күзәтеп, аны кызгану белән чикләнергә тиеш түгел. Кеше шул «гавам» эченә кереп, аның шатлыгын да, кайгысын да уртаклашып, аның белән бергә көрәшергә тиеш.
Шулай итеп, әсәрдә тере һәм катлаулы иҗтимагый төркемнәрне турыдан-туры сурәтләүдән бигрәк, абстракт иҗтимагый идеяләрне психологик һәм аллегорик образлар аша гәүдәләндерү алымы өстенлек итә. «Ике фикер» шул рәвешле кешенең эчке дөньясында барган көрәшне җәмгыятьтәге зур үзгәрешләр белән бәйләп күрсәткән фәлсәфи драма булып тора.
Нет комментариев