«Яшь гомер» пьесасындагы геройларның күпчелеге һәм аларны сурәтләү алымнары замандаш татар әдәбияты әсәрләрендә очрый торган күренешләргә якын. Биредә дә яшь кызларны акчага кызыгып бай егетләргә бирүче яучы карчыклар, эчкечелеккә бирелгән, әхлаксыз бай балалары, аларга көчләп кияүгә чыгарылган татар кызлары һәм гаиләдә ир-ат золымыннан җәфа чигеп яшәгән хатын-кызлар сурәтләнә. Болар — ХХ гасыр башы татар әдәбиятында еш күтәрелгән тормыш күренешләре.
Шул ук вакытта пьесада сайланган образлар һәм аларга авторның мөнәсәбәте ягыннан татар әдәбияты өчен яңарак булган күренешләр дә бар. Аеруча революционер зыялы Гали, эшчеләр Йосыф һәм Вәли образлары игътибарга лаек. Язучы яңа тип геройлар тудыру белән генә чикләнми, алар аша мөһим иҗтимагый һәм әхлакый мәсьәләләрне дә күтәрә.
Пьесада, нигездә, ике зур проблема алга чыга:
1. Революция өчен көрәшүче кешенең шәхси теләкләре белән җәмгыять алдындагы бурычларын ничек берләштерә алуы;
2. Революционерның мәхәббәткә, өйләнүгә һәм гаилә коруга мөнәсәбәте.
Әсәрнең үзәк геройларыннан берсе — революцион хәрәкәткә кушылган, эшчеләр арасында пропаганда алып барган зыялы Гали. Ул урта хәлле бай гаиләсеннән чыккан Зөләйханы ярата. Әмма илдәге иҗтимагый-сәяси вазгыять, революцион эшләрнең көчәйгән чорында яшәү Галинең шәхси хисләре белән җәмгыять алдындагы бурычлары арасында каршылык тудыра. Ул мәхәббәтен дә аклау юлын эзли. Иптәшләре алдында үзенең Зөләйха белән мөнәсәбәтен шәхси бәхеткә омтылыш итеп түгел, ә изелгән татар кызын көчле гаилә һәм җәмгыять басымыннан коткару омтылышы итеп күрсәтергә тырыша.
Галинең Зөләйхага булган бәхетсез мәхәббәте аша Г.Коләхмәтов өйләнү һәм гаилә кору мәсьәләләренә, капиталистик җәмгыятьтә хатын-кызның авыр хәленә игътибар итә. Шул ук вакытта автор шәхси бәхет белән иҗтимагый идеалларның үзара мөнәсәбәтен дә тикшерә. Гали өчен шәхси хисләрен тормышының төп максатына әйләндерү җиңел түгел, чөнки ул үзен революцион көрәшкә багышлаган кеше итеп күрә.
Әсәрдә Галинең мәхәббәт тарихы аша гына түгел, башка күренешләр ярдәмендә дә татар эшче хәрәкәтендә катнашкан яшьләрнең шул чордагы карашлары һәм рухи халәте ачыла. Моның ачык мисалы — төп сюжетка турыдан-туры бәйләнмәгән, әмма пьесаның идея эчтәлеген тулыландырган күренешләр. Аларда эшчеләрнең көнкүреше, иҗтимагый-сәяси фикерләре, патша хакимиятенә һәм байларга мөнәсәбәте күрсәтелә.
Пьесаның төп сюжет сызыгы Галинең Зөләйхага булган мәхәббәтенә бәйле. Гали Зөләйханы ярата, әмма кызның бай малае Мостафага кияүгә бирелүе аларның мәхәббәтен фаҗигале нәтиҗәгә китерә. Шулай итеп, шәхси мәхәббәт тарихы әсәрнең төп вакыйгалар үзәген тәшкил итә.
Ләкин пьесада бу мәхәббәт сюжетын үстерү өчен турыдан-туры кирәк булмаган күренешләр дә шактый урын ала. Алар беренче карашка төп сюжеттан аерылып тора кебек. Әмма бу картиналарны бергә караганда, аларның аерым бер идеяне ачучы мөһим элементлар булуы күренә. Аларда шул чордагы иҗтимагый-сәяси тормыш, эшчеләрнең хәле һәм революцион хәрәкәт белән бәйле вакыйгалар сурәтләнә.
Беренче пәрдәдә Йосыф исерек килеш бакчада утыра һәм хосусый милек, эшчеләр сыйныфының авыр хәле турында уйлана. Аның сөйләме аша шул чордагы иҗтимагый проблемаларга мөнәсәбәте беленә. Күп тә үтми, аны участокка алып китәләр.
Икенче пәрдә тулысынча диярлек участоктагы кешеләрнең сөйләшүләренә багышлана. Бу өлештә төп урынны Йосыф алып тора. Аның бер рус кешесе белән диалогы аша ике геройның да җәмгыятьтәге хәлләргә, сәяси вакыйгаларга карашы ачыла. Шулай ук участоктагы тәртипләр һәм анда хөкем сөргән үзенчәлекле мохит күрсәтелә.
Дүртенче пәрдәдә дә төп сюжеттан читтәрәк торган, әмма әсәрнең иҗтимагый эчтәлеген киңәйткән күренешләр күп. Пыялачы белән кайраучы, Йосыф һәм Вәли, ике кунак һәм Гали, Гали белән Вәли арасындагы сөйләшүләр аша реакция елларындагы тормыш сурәтләнә. Революцион хәрәкәттә катнашучыларның эзәрлекләнүе, төрмәләргә ябылуы, эшчеләрнең патша хакимиятенә һәм байларга карата ризасызлыгы күрсәтелә.
Шулай итеп, «Яшь гомер»дә мәхәббәт тарихы белән беррәттән, ХХ гасыр башындагы татар җәмгыятенең иҗтимагый-сәяси тормышы да киң яктыртыла. Гали, Йосыф, Вәли кебек образлар аша революцион хәрәкәткә тартылган яшьләрнең карашлары бирелә. Ә Зөләйха язмышы хатын-кызның гаиләдә һәм җәмгыятьтә хокуксыз хәлен, шәхси бәхетенең башкалар тарафыннан хәл ителүен күрсәтә.
Пьесаның әһәмияте шунда: автор традицион мәхәббәт сюжетын иҗтимагый проблемалар белән бәйли. Галинең шәхси хисләре белән революцион идеаллары арасындагы каршылык, Зөләйханың язмышы, эшчеләр тормышы һәм патша хакимиятенең революционерларга каршы көрәше бер әсәр эчендә үзара бәйләнештә бирелә. Шулай итеп, «Яшь гомер» татар драматургиясендә шәхси тормыш белән иҗтимагый көрәшнең мөнәсәбәтен күрсәткән әсәрләрнең берсе булып тора.
Нет комментариев