С.Рәмиев төшенкелеккә бирелмәскә омтыла. Ул 1905–1906 еллардагы иҗтимагый күтәрелеш чорында үзе шаһит булган вакыйгаларны, шул чор тудырган өметле хатирәләрне яңадан искә төшерә. Нәтиҗәдә халыкка хезмәт итү идеясен, иске тәртипләргә һәм тискәре көчләргә каршы килешмәүчән көрәш рухын үз эченә алган «Низамлы мәдрәсә» пьесасын иҗат итә. Әсәр 1907 елда языла.
Комедиядә автор тышкы яктан яңалык тарафдары булып күренгән, әмма асылда иске тәртипләрне саклап калган мәдрәсә тормышын тәнкыйть итә. Мондый мәдрәсәләр яшьләрне ирекле фикер йөртүгә, белемгә һәм үсешкә түгел, ә дингә һәм капиталга буйсынган рухи яктан чикләнгән кешеләргә әйләндерә. Әлеге тәртипләргә каршы чыккан Садыйк хәлфә һәм шәкертләр әсәрдә яңалык, ирек һәм белем тарафдарлары буларак күрсәтелә. Мәдрәсәнең тышкы атамасы белән аның чын эчтәлеге арасында зур аерма булуы әсәрдәге көлкенең төп чыганагына әверелә. «Низамлы» дип аталган мәдрәсәдәге «тәртип»ләр чынлыкта кешенең иреген һәм фикерләү мөмкинлеген чикли.
«Низамлы мәдрәсә» комедиясе С.Рәмиев үзе белем алган һәм мөгаллим булып эшләгән «Хөсәения» мәдрәсәсе тормышы белән бәйле. Әсәр бер пәрдәдән тора һәм автор аны «көлке» дип атый. «Низамлы» сүзе үзе үк мәдрәсәнең катгый кагыйдәләргә һәм тәртипләргә корылган булуын аңлата. Әмма вакыйгалар үсә барган саен, бу тәртипләрнең чын асылы ачыла.
Әсәрдәге бердәнбер уңай образ булган Садыйк хәлфәнең сүзләреннән мәдрәсәдәге чикләүләр ачык күренә. Шәкертләргә урамга чыгарга рөхсәт ителми, файдалы һәм гыйбрәтле китаплар укырга мөмкинлек бирелми, башка кешеләр белән аралашу тыела. Хәтта мәдрәсә эчендә дә күңел ачарлык уеннар оештыруга юл куелмый. Димәк, шәкертләрнең тормышы тулысынча чикләнгән, аларның дөньяны танып-белү һәм үз фикерләрен үстерү мөмкинлекләре юк дәрәҗәсендә.
Автор мәдрәсәдә хезмәт итүче хәлфәләрнең белем дәрәҗәсенең түбән булуын да көлке аша күрсәтә. Моның ачык мисалы — Фәйзерахманның хатын укыганнан соң аңа нинди җәза бирергә кирәклеге турында хәзрәтләр белән хәлфәләр арасында барган сөйләшү.
Хәзрәт җәзаның кайсы маддә буенча бирелергә тиешлеген сорый. Ягъкуб хәлфә дүртенче маддәне искә ала, Юныс хәлфә исә моңа каршы килеп, дүртенче маддәнең намаз маддәсе булуын әйтә. Идрис хәлфә дә маддәләр турында үз фикерен белдерә. Ягъкуб хәлфә исә кичә тәрәзәдән урамга караган шәкерткә җәза биргәндә кагыйдәләрне яңадан укып чыкканын, кирәкле җәзаны нәкъ дүртенче маддәдә тапканын әйтә. Ахырда ул Садыйк хәлфәне дә кагыйдәләрне күчергәндә ялгыштырырга мөмкин дип гаепләргә тырыша.
Бу сөйләшү аша хәлфәләрнең үзләре дә мәдрәсәдәге кагыйдәләрне аңлап бетермәве күренә. Аларның белемнәре сай, үз эшләренә җаваплы карашлары юк. Автор әлеге күренешне җитди тәнкыйть белән генә түгел, комик ситуация ярдәмендә дә ача. Шулай итеп, мәдрәсәдә белем бирергә тиешле кешеләрнең наданлыгы үзе көлке объектына әверелә.
Әсәрдә шәкертләрнең хәле тагын да кискенрәк сурәтләнә. Аларга белем алырга гына түгел, иркенләп яшәргә дә мөмкинлек калмый. Төрле тыюлар һәм кысалар ахыр чиктә шәкертләрнең ризасызлыгын көчәйтә. Нәтиҗәдә алар баш күтәрәләр, капка-коймаларны ватып, урамга чыгалар. Шулай итеп, мәдрәсә эченә бикләп куелган тәртипләр тышкы дөньяга чыга һәм үзләренең чын йөзләрен күрсәтә. Биек коймалар артында яшерелгән тормышның тотрыксыз һәм ныклы булмавы ачыклана.
Шулай, әсәрнең үзәгендә ике капма-каршы көчнең бәрелеше ята. Бер якта — яңалык исеме астында иске тәртипләрне сакларга тырышкан мәдрәсә җитәкчеләре һәм хәлфәләр. Икенче якта — иреккә һәм белемгә омтылган шәкертләр, шулай ук алдынгы карашлы, рус мәдәниятенә һәм яңа белемгә кызыксыну белән караган Садыйк хәлфә. Мәдрәсәдәге тәртипләрнең төп максаты яшьләрне ирекле фикерләүгә өйрәтү түгел, ә аларны дингә һәм капиталга буйсынган рухи яктан чикләнгән кешеләр итеп тәрбияләү булуы күрсәтелә. Иҗтимагый хәрәкәт тәэсирендә кузгалган шәкертләр һәм Садыйк хәлфә ахырда мәдрәсәне ташлап чыгып китәләр.
Димәк, әсәрнең төп темасы — мәктәп-мәдрәсәләр тормышы. С.Рәмиев милли мәгарифнең торышы турында җитди сораулар күтәрә. Аны мәгариф системасын яңарту, шәкертләрнең яшәү шартларын яхшырту, белемле һәм укымышлы мөгаллимнәр әзерләү, милләткә файда китерә алырлык укытучылар һәм руханилар тәрбияләү мәсьәләләре борчый.
«Низамлы мәдрәсә» бер яктан татар мәгърифәтчелек әдәбияты традицияләрен дәвам итә. Икенче яктан, әсәр татар әдәбиятында барган яңа идея-эстетик үзгәрешләрне дә ачык чагылдыра. Татар мәгърифәтчелеге демократик революция тәҗрибәсе аша үтеп, яңа эчтәлек белән баега. С.Рәмиев әсәрендә мәдрәсә җитәкчеләрен һәм муллаларны үгетләү, аларны үз хаталарын аңларга чакыру максаты беренче урынга куелмый. Киресенчә, искелекне, дини идеологиянең тискәре күренешләрен һәм золымга нигезләнгән тәртипләрне фаш итү, аларга каршы көрәшү идеясе алга чыга.
Әсәрдә көлке төп сәнгать чараларының берсе булып тора. Автор җитди иҗтимагый проблемаларны комик ситуацияләр аша күрсәтә. Мәдрәсәдәге кагыйдәләрнең мәгънәсезлеге, хәлфәләрнең наданлыгы, шәкертләргә карата урынсыз тыюлар һәм ахырда аларның баш күтәрүе әсәрнең сатирик эчтәлеген көчәйтә. Шуңа күрә комедиядәге көлү бары тик күңел ачу чарасы булып калмый, ә иске тәртипләрне фаш итү коралына әверелә.
«Низамлы мәдрәсә» 1908 елның 22 февралендә басылып чыга һәм прогрессив җәмәгатьчелек тарафыннан уңай кабул ителә. Әсәр рус матбугатының да игътибарын җәлеп итә. Шул ук елда ул «Сәйяр» труппасы тарафыннан сәхнәгә куела. Ф.Әмирхан да комедиянең иҗтимагый әһәмиятен югары бәяли.
Шулай итеп, «Низамлы мәдрәсә»дә мәгарифнең иске системасы, шәкертләрнең хокуксыз хәле һәм надан хәлфәләрнең мәгънәсез тәртипләре тәнкыйтьләнә. С.Рәмиев яңалыкка, иреккә, белемгә омтылган яшьләрне искелеккә каршы торучы көч итеп күрсәтә. Әсәрнең төп фикере — җәмгыятьнең алга китүе өчен яшь буынга ирекле фикерләү, заманча белем һәм шәхес буларак үсү мөмкинлеге бирелергә тиеш.
Нет комментариев