Кәрим Тинчуринның «Американ» комедиясе дүрт пәрдәдән тора. Әсәрдә революциядән соңгы чорда татар җәмгыятендә сакланып калган иске карашлар, наданлык, комсызлык, икейөзлелек һәм ялган зыялылык сатирик алымнар ярдәмендә фаш ителә.
Вакыйгалар студентлар тулай торагында башлана. Апуш, Касыйм, Искәндәр, Самат, Зәйнәп һәм Нурия тарих түгәрәге оештыралар. Әмма түгәрәкнең эшчәнлеге кирәкле тарихи материаллар булмау сәбәпле тукталып кала. Зәйнәп белән Нурия шәһәрдәге Габдуллаҗан исемле бай сәүдәгәрдә Идел һәм Кама буйларында яшәгән борынгы халыклар тарихына караган кыйммәтле кулъязмалар саклануы турында хәбәр итәләр. Студентлар бу материалларны кулга төшерү юлын эзли башлыйлар. Искәндәр исә үзен Америкадан килгән профессор итеп күрсәтү хәйләсен уйлап таба.
Икенче пәрдәдә Искәндәр, Америкадан килгән татар профессоры роленә кереп, шәһәрдәге элеккеге байлар һәм зыялылар арасында зур кызыксыну уята. Аның килүе турында хәбәр тиз арада тарала. Төрле дәрәҗәле кешеләр, профессор белән танышып, аннан үзләренә файда алырга өметләнеп, Муса өенә җыелалар. Муса үзенең кызы Дилбәрне атаклы профессорга кияүгә бирергә тели. Искәндәр үзен Чикаго шәһәреннән килгән галим дип таныштыра һәм татар кызын хатынлыкка алырга күптәннән ант иткән булуын әйтә. Дилбәр дә үзен укымышлы, заманча тәрбия алган кыз итеп күрсәтергә тырыша: французча сөйләшә, җырлый, пианинода уйный һәм бии.
Профессор белән танышырга килгән кешеләр үзләрен милләтпәрвәр, халык мәнфәгатьләрен кайгыртучы затлар итеп күрсәтәләр. Әмма сөйләшүләр барышында аларның чын йөзләре ачыла. Аларның революция елларында кылган шикле гамәлләре, шәхси мәнфәгатьләрен җәмгыять мәнфәгатьләреннән өстен куюлары фаш ителә. Муса да, Габдуллаҗан да профессорны үзләренә якынайтып, аннан файда күрергә омтылалар.
Өченче пәрдәдә вакыйгалар Габдуллаҗан өендә дәвам итә. Ул да Америка профессорының игътибарын үзенә җәлеп итәргә һәм кызы Мәйсәрәне аңа кияүгә бирергә тели. Мәҗлескә элекке адвокат Шәехмирза, тарихчы Сәлим, Насих, Нигъмәт һәм Муса кебек кешеләр җыела. Алар профессорны зур галим, хәтта философ дип кабул итәләр. Һәркайсы аның алдында үзенең белемле һәм милләт язмышы белән кызыксынучы кеше булуын күрсәтергә тырыша. Муса шәрык сәясәте турында, Шәехмирза татар тарихы һәм имла хакында, Насих большевиклар турында, ә Сәлимгәрәй татар милләтенең киләчәк хәрби тактикасы турында сөйләшергә җыенуын белдерә. Искәндәр бүлмәгә килеп кергәч, барысы да аңа зур хөрмәт күрсәтеп баш ияләр.
Дүртенче пәрдәдә Мәйсәрә Дилбәргә әтисенең аны Америкадан килгән профессорга кияүгә бирергә җыенуы турында сөйли. Дилбәр исә аны бу адымнан кисәтә, чөнки профессор аны туган иленнән, гаиләсеннән һәм якыннарыннан аерып, чит илгә алып китәргә мөмкин дип саный.
Мәҗлес вакытында Искәндәр үзенең шәһәргә килү максатын аңлата. Ул, имеш, 865 ел элек Арслан хан тарафыннан яздырылган тарихи ярлыкларның бер нөсхәсен тапканнарын, ә икенче нөсхәсен Русиядә эзләүләрен хәбәр итә. Аның сүзләренә караганда, ике документны чагыштыру өчен Габдуллаҗан кулында сакланган тарихи кулъязмалар кирәк була. Габдуллаҗан исә андый документларның үзендә булуын кире кага.
Искәндәр профессорга кияү бирү өчен үзара ярышкан ике байның икейөзлелегеннән файдаланып, Габдуллаҗанга катгый шарт куя: ул тарихи кулъязмаларны тапшырса, Искәндәр аның кызы Мәйсәрәгә өйләнәчәк, югыйсә Мусаның кызы Дилбәрне кәләш итеп сайлаячак. Ике ата да үз кызларын дәрәҗәле профессорга лаеклы дип саный һәм аның игътибарын яуларга тырыша. Ахыр чиктә, Габдуллаҗан кулъязмаларны Искәндәргә тапшырырга мәҗбүр була.
Муса исә кешеләрнең акча һәм дәрәҗә өчен теләсә нәрсәгә әзер булуларын күреп, кызына башка насыйп яр табылыр әле дигән фикер белән өеннән чыгып китә. Габдуллаҗан да булачак туйны бәйрәм итәргә җыена. Искәндәр Мәйсәрәдән ак күлмәген киеп килүен сорый, ә үзе, кулъязмаларны алып, сиздермичә генә өйдән чыгып кача. Мәйсәрә аның китеп баруын күргәч, ярдәм сорап кычкыра. Ләкин Габдуллаҗан, үзенең алдануын аңласа да, югалган байлык турында борчылу урынына, утны сүндерергә куша.
Шулай итеп, Кәрим Тинчурин «Американ» комедиясендә үзләрен милләтпәрвәр, укымышлы һәм алдынгы карашлы итеп күрсәтергә тырышкан, әмма чынлыкта шәхси файда, байлык һәм дәрәҗә артыннан куган кешеләрне фаш итә. Муса белән Габдуллаҗан образлары аша язучы иске җәмгыять вәкилләренең икейөзлелеген, наданлыгын һәм комсызлыгын тәнкыйтьли. Искәндәрнең хәйләсе исә аларның тышкы ялтыравыкка ни дәрәҗәдә тиз ышануларын күрсәтә. Әсәрнең төп идеясе — җәмгыятьтәге ялган зыялылыкны, милләтпәрвәрлек пәрдәсе артына яшеренгән шәхси мәнфәгатьләрне һәм рухи түбәнлекне сатирик рәвештә фаш итү.
Комментарийлар юк