Фәтхи Бурнашның «Ялгыз Ярулла» пьесасы дүрт пәрдәдән тора. Әсәрдә авыл тормышындагы үзгәрешләр, колхозлашу чоры, иске карашлар белән яңа тормыш арасындагы каршылыклар сурәтләнә.
Төп герой Ярулла образы аша язучы шәхси хуҗалыкка күнеккән крестьянның яңа җәмгыять шартларына ияләшүен, үз карашларын яңадан бәяләвен күрсәтә.
Беренче пәрдәдә вакыйгалар Ярулланың ишек алдында бара. Ярулла, улы Батырҗан һәм килене Гайшә киләчәк уңыш турында сөйләшәләр. Батырҗан колхозда мул уңыш алу турында ишеткән булса, Ярулла белән Гайшә бу хәбәрләргә шикләнеп карыйлар. Алар колхозда эшләгән кешеләргә күп итеп икмәк бирмәсләр дип саныйлар һәм үз хуҗалыкларын саклап калуны өстен күрәләр. Ярулла өчен үз җире, аты һәм мал-мөлкәте — тормышының төп таянычы.
Шул арада алар янына музыкант Зәйни килә. Ул үзен композитор дип таныштыра һәм музыка сәнгатенең әһәмияте турында сөйли. Зәйни халык иҗатын өйрәнү, аның моңнарын үз әсәрләрендә чагылдыру максаты белән авылга килгән була. Ярулла исә аның иҗади омтылышларын аңлап бетерми, музыка белән шөгыльләнүне кирәксез эш дип саный. Шулай ук Байсаров, Гайния, Гөлсем һәм Сәлимә кебек геройлар да авылда яңа тормыш, мәдәният һәм мәгърифәт тарату эшләре белән шөгыльләнәләр. Алар Ярулланы колхозга керергә үгетлиләр, ләкин карт үз фикереннән баш тартмый.
Ярулланың күршесе Габдерүш тә аның янына килә. Ул хатыны Гөлбикә белән еш кына ачуланышуларын, тормыштагы кыенлыкларын сөйләп зарлана. Ярулла аңа ярдәм итә, хәтта ашлык та биреп тора. Бу күренеш аның үз карашларына тугры булса да, ярдәмчел һәм киң күңелле кеше икәнен күрсәтә.
Пьесада яшьләр арасындагы мөнәсәбәтләр дә урын ала. Гайния белән Әхмәт бер-берсен яратсалар да, араларында аңлашылмаучанлык килеп чыккан. Гайния Әхмәтне тыңларга теләми, ә егет үзенең кичерешләрен аңлатырга омтыла. Бу сюжет сызыгы әсәрнең шәхси мөнәсәбәтләргә кагылышлы ягын ача.
Икенче пәрдәдә Ярулланың колхозлашуга каршы торуы тагын да көчәя. Ул Зәйнинең музыкасын тыңларга теләми, яңа тормышны кабул итәргә ашыкмый. Байсаров аңа колхоз төзелешенең ил һәм киләчәк буыннар өчен әһәмиятен аңлатырга тырыша. Ләкин Ярулла үзенең шәхси хуҗалыгыннан баш тартырга теләми. Аның ачуын бигрәк тә колхозга атын алып торулары чыгара.
Бу арада Ярулланың улы Батырҗан колхозга керү турында гариза бирә. Гөлсем белән Сәлимә аның гаризасын кабул итүләре турында хәбәр итәргә һәм аны котларга киләләр. Ярулла моны гаиләсенә хыянәт итеп кабул итә. Ул улының үзен һәм әнисен хөрмәт итмәвен әйтеп, аңа каты сүзләр белдерә. Гайшә дә иренең карары белән килешми һәм Батырҗанны гаиләсен ташлап китүдә гаепли. Ахыр чиктә Батырҗан белән Гайшә өйдән чыгып китәләр.
Ярулла гаиләсендәге каршылыклар тирәнәя. Гайния дә әтисен яңа тормышны кабул итәргә чакыра, ләкин карт үз фикерендә кала. Байсаров аңа ярдәм итәргә тырыша һәм тимер юлга эшкә урнашу мөмкинлеге тәкъдим итә. Ярулла бу тәкъдимне кабул итә. Шул ук вакытта Габдерүш тә колхозга керү нияте белән килә, ләкин Ярулла аның карарын да хупламый.
Икенче пәрдә ахырында геройларның күңел дөньясы музыка аша ачыла. Гайния скрипкада уйный, Әхмәт җырлый, ә Ярулла белән Габдерүш моңланып тыңлыйлар. Бу күренештә иске карашлы кешеләрнең дә матурлыкны, сәнгатьне һәм хисләрне аңлый алуы күрсәтелә.
Өченче пәрдәдә Ярулланың тормышында зур үзгәрешләр була. Ул тимер юлда бригадир булып эшли башлый. Хезмәт хакы да ала, тормышы да җайлана. Үзенең хәленә канәгать булып, колхозга керү кирәклегенә һаман да ышанмый.
Ләкин аның күршесе Габдерүш, хатыны белән киңәшләшеп, колхозга керергә карар иткәнен хәбәр итә. Ярулла моңа бик гаҗәпләнә һәм аның карарын хупламый. Шул ук вакытта улы Батырҗан әтисе янына килеп, үзенең яңа йорт төзүе, сыер сатып алуы турында сөйли. Ул әти-әнисен кунакка чакыра, әмма Ярулла улының колхоз тормышына күчүен һаман кабул итә алмый.
Гайшә дә ахыр чиктә колхозга керергә карар итә. Ул Яруллага үзенең дә иске тормышта калырга теләмәвен белдерә һәм колхоз идарәсенә гариза бирергә җыена. Ярулла моны көтмәгән була, чөнки киленен үз карашларына тугры кеше дип саный. Озакламый хатыны Хөббениса да колхозга керергә теләвен әйтә. Шулай итеп, Ярулла үз гаиләсендә берүзе кала.
Аның ялгызлыгын тагын бер фаҗигале вакыйга тирәнәйтә: яраткан аты үлә. Ярулла өчен ат шәхси хуҗалыкның, ирекле тормышның һәм көнкүреш иминлегенең символы була. Аның үлеме картны рухи яктан да нык тетрәндерә. Моңа өстәп, Байсаров Гайнияне укырга Казанга алып китәргә җыенуын хәбәр итә. Ярулла бөтен гаиләсен үзеннән ераклашкандай тоя. Ул үзен беркемгә дә кирәксез итеп хис итә һәм барысыннан да еракка, Себергә китәргә карар кыла.
Дүртенче пәрдәдә вакыйгалар Ярулла гаиләсенең яңадан берләшүе белән тәмамлана. Хөббениса, Гайния, Батырҗан һәм Гайшә өйдә хуҗалык эшләре белән мәшгуль. Аларның тормышы үзгәргән: гаилә әгъзалары бер-берсе белән аңлашып, яңа тормышка җайлашып яшиләр. Ләкин Ярулла һаман кайтмаганга, Хөббениса борчыла.
Озакламый Ярулла кайтып керә. Аның белән Габдерүш тә очраша. Алар тормыш, заман үзгәрешләре һәм яшь буынның карашлары турында сөйләшәләр. Ярулла балаларның үзләренчә яшәргә, үзләренчә фикер йөртергә хаклы булуларын аңлый башлый. Габдерүш тә аны колхозга керү турында уйланырга чакыра.
Зәйни, Хөббениса һәм Гайния дә Ярулланың кайтуына шатланалар. Озакламый бөтен гаилә җыела. Соңрак кунаклар — Гөлсем, Сәлимә, Байсаров һәм Әхмәт тә килә. Барысы бергә җыелып, күңелле мәҗлес үткәрәләр.
Мәҗлес вакытында Ярулла үзенең күп җирләрдә булып кайтуы, Казанда булуы турында сөйли. Анда ул илдәге үзгәрешләр, колхоз тормышы һәм аның әһәмияте турында күп нәрсә аңлаганын белдерә. Ул үзенең элекке карашларын яңадан бәяләгәнен, гаиләсе һәм колхозы белән бергә яңа тормыш башларга теләвен әйтә. Шулай итеп, Ярулла колхозга керергә карар кыла һәм үз гаиләсе белән яңадан кавыша.
Әсәр ахырында геройларның шатлыгы музыка һәм җыр белән тулылана. Гайния скрипкада, Батырҗан гармуннан уйный, Зәйни пианинода көй суза, Әхмәт җырлый. Ярулла исә тормышның мәгънәсен гаилә бердәмлегендә, хезмәттә һәм җәмгыять белән бергә булуда күрә башлый.
Ярулла образы аша язучы шәхси хуҗалыкка күнеккән крестьянның яңа тормышка килү юлындагы рухи эзләнүләрен һәм икеләнүләрен күрсәтә. Әсәрнең төп идеясе — заман үзгәрешләрен аңлау, иске карашлардан арынып, гаилә һәм җәмгыять белән бердәмлектә яңа тормыш төзү. Ярулланың ялгызлыктан котылып, гаиләсе янына кайтуы әсәрнең төп фикерен ачык чагылдыра.
Нет комментариев