Кәрим Тинчуринның «Сакла, шартламасын» комедиясенең кыскача эчтәлеге

Әсәрдә язучы ялган гаепләүләрнең, наданлыкның һәм үз мәнфәгатьләрен генә кайгыртучы кешеләрнең көлкеле һәм фаҗигале нәтиҗәләргә китерүен күрсәтә.

Комедиянең төп геройларыннан берсе — газета идарәсендә эшләүче яшь язучы Мансур. Ул үзенең хикәясен бастырган өчен тиешле гонорарны алырга дип Шакирҗан бай өенә килә. Шунда ул байның кардәш кызы Мөршидә белән очраша. Яшьләр бер-берсен яраталар, әмма Мөршидәгә Мортаза байның улы Садрыйны кияүгә бирергә җыеналар. Мансур кызны тынычландыра һәм аның белән очрашып торырга вәгъдә бирә. Шул вакытта килеп кергән Садрый Мансур белән сүзгә килә, үзенең байлыгы һәм җәмгыятьтәге өстенлеге белән мактана. Ул ярлы кешеләрнең бернинди хокуклары булмавын белдереп, Мансурны кимсетергә тырыша. Мөршидәне көймәдә йөрергә чакырса да, кыз аның тәкъдимен кире кага. Садрый исә Мансур белән әле очрашачагын әйтеп, янап чыгып китә.

Садрыйның Шәрифҗан һәм Сәляхетдин исемле танышлары белән сөйләшүе аның чын йөзен тагын да ачыграк күрсәтә. Алар күңел ачарга тели, ләкин акчалары булмый. Шулчак Садрый мәкерле план кора: ул, имеш, Мансур һәм аның иптәшләре Шакирҗан байның өенә һөҗүм итеп, аны талауны планлаштыралар дип, Шәрифҗанны ышандыра. Үзе исә байның акчасын алдан урлап, гаепне Мансурларга аудару ниятен яшерә.

Шакирҗан байның тормышы тулысынча мал-мөлкәт җыю һәм чыгымнарны киметүгә корылган. Ул хатыны Габбасаны, кызы Мөршидәне һәм хезмәтчеләрне гел акча әрәм итүдә гаепли. Хәтта асрау кызга яңа оек алып бирүне дә кирәксез чыгым дип саный. Дворник Гыйлаҗи картка бирелгән иске читекне дә кире кайтарырга тели. Байның саранлыгы көндәлек тормыштагы вак-төяк әйберләргә кадәр барып җитә: ул балаларга шикәр урынына әчегән варенье бирергә, корбанга дигән малны ашатмаска куша.

Шул ук вакытта Мортаза бай да үзенең хезмәтчеләргә карата рәхимсезлеге белән аерылып тора. Ул бер хезмәтчесенең хезмәт шартларыннан, аз хезмәт хакыннан зарлануын һәм тиешле акчасын таләп итүен сөйли. Мортаза аны бер тиен түләмичә куып чыгаруы белән мактана. Аның өчен акча кызгану гына түгел, ә үзенең байлык һәм дәрәҗә ягыннан башкалардан өстен булуын күрсәтү дә мөһим.

Шакирҗанның типографиясендә эшләүче Нурмөхәммәт тә авыр хәлдә кала. Хатыны йөкле булу сәбәпле, табибка күрсәтү һәм бәйрәмгә әзерләнү өчен ул байдан алданрак хезмәт хакы бирүен сорый. Ләкин Шакирҗан аңа ярдәм итүдән баш тарта, хәтта хатынын табибка күрсәтүне дә кирәксез чыгым дип саный. Бу күренеш байның кеше язмышына битарафлыгын һәм хезмәт ияләренең хәленә төшенмәвен күрсәтә.

Мансур исә үзенең китабы басылып чыгуга ике ай узса да, гонорар алмавына ризасызлык белдереп, Шакирҗан янына кабат килә. Ул килешү буенча ике мең тираж урынына алты мең данә китап бастырылуын да искәртә. Әмма бай аңа тиешле егерме биш сум урынына биш сум гына тәкъдим итә. Мансур моңа каршы чыга һәм акчасын алмыйча чыгып китә. Шакирҗан башка хезмәт кешеләрен дә алдый: сәгатьче белән килешенгән хезмәт хакын киметә, хәтта аңа сәгатен дә вакытында кайтармый.

Әсәрнең төп конфликтларының берсе Садрый һәм аның иптәшләре оештырган талау вакыйгасына бәйле. Алар битлекләр һәм париклар киеп, камырдан ясалган, карага буялган ясалма бомба белән Шакирҗан өенә һөҗүм итәләр. Шәрифҗан белән Сәляхетдин байның утыз мең сум акчасын алып чыгып китәләр һәм бүлмә уртасына «бомба» калдыралар. Алар, хәрәкәтләнсәгез, шартлаячак дип куркытып, хуҗаларны куркуга төшерәләр. Шакирҗан ни эшләргә белмичә аптырап кала.

Талау вакыйгасын тикшерү өчен пристав һәм тикшерүче Сәйфетдинов килә. Садрый исә бу эштә Мансурның катнашы бар дип ялган сөйли һәм аны карак итеп күрсәтергә тырыша. Шулай итеп, ул үзенең җинаятен яшереп, гаепне яшь язучы өстенә аударырга омтыла.

Бу вакытта Мансур янына ачлыктан һәм акчасызлыктан интегүче дусты Ибраһим килә. Ул ярдәм сораса да, Мансурның үзендә дә акча булмый. Мансур аңа бер кешенең акча китерергә тиеш булуын әйтә һәм килгән очракта үзен көтеп торуын сорый. Шул мөмкинлектән Садрый файдалана: ул Мансурның өенә килеп, аның китаплары арасына ялган дәлилләр — кәгазьләр тыгып калдыра. Аннары тикшерүче килгәч, бу кәгазьләрне Мансурның гаепле булуын раслаучы дәлил итеп күрсәтергә ниятли.

Мөршидә белән очрашкан вакытта Садрый Мансурны талауда гаепли. Әмма кыз аның сүзләренә ышанмый, сөйгән кешесенә яла якмаска куша һәм Мансурны яратуын белдерә. Садрый исә Мөршидәне үзенә иярергә мәҗбүр итә, чөнки шулай итеп берьюлы ике максатына ирешергә — кызны үзенә каратырга һәм Мансурдан үч алырга тели.

Тикшерүче Сәйфетдинов Мансур яшәгән йортка килеп, аның турында сораштыра. Өй хуҗасы әби Мансурның бер иптәше акча китерергә тиеш булуын әйтә. Шул ук вакытта тикшерүче аның бүлмәсендә «Война и мир» китабын күреп ала. Китап исемен дөрес аңламыйча, Мансурның хакимияткә каршы сугыш ачарга җыенуы турында нәтиҗә ясый һәм бу турыда хәбәр итәргә китә.

Мансурның өенә килгән Ибраһимны исә шымчы белән Сәйфетдинов Мансур дип кабул итәләр. Ул акча сорагач, аны эзләгән карак дип уйлап кулга алалар. Шымчы бүлмәдәге китапларны тикшергәндә, Садрый калдырган кәгазьләрне таба һәм аларны җинаятьчеләрнең эзе итеп кабул итә.

Шул арада Шакирҗан да килеп керә. Шымчы аны да караклар төркеменең бер әгъзасы дип уйлый, чөнки ул сакал куеп йөргән була. Алар үзара акча һәм урланган малны бүлешү турында сөйләшкәндәй килеп чыга. Шакирҗан шымчыны Садрыйның иптәше дип уйлый, ә шымчы, киресенчә, аны каракларның берсе дип саный. Ахыр чиктә Шакирҗан шымчының ясалма сакалын йолкып ала. Шушы вакытта пристав белән Сәйфетдинов килеп кереп, җинаятьчеләрне кулга алулары турында хәбәр итәләр.

Финалда Садрый белән Шакирҗан Мансурлар өенә килә. Тәрәзәдән алар Мансур белән Мөршидәне күреп алалар. Садрый полиция чакырырга китә, ә Шакирҗан, качарга тырышып, китаплар салынган капчыкка кереп ята. Бу вакытта Мансур белән Мөршидә дә өйдән чыгып китәргә әзерләнәләр. Мансурның кулында дусты Ильяс яшелчәләр кибетенә күрсәтү өчен биргән кәбестә була. Тәрәзә аша полиция хезмәткәрләрен күргәч, яшьләр качып китәләр, ә кәбестә идәнгә төшеп кала.

Пристав, Сәйфетдинов һәм Федоров ишекне ватып өйгә керәләр. Идәндә яткан кәбестәне бомба дип уйлыйлар. Алар, бу шартлаткычны губернатор мәҗлесендә кулланырга әзерләгәннәрдер, дип фаразлыйлар. Шакирҗанны исә капчык эчендә качып яткан карак дип белеп, кыйный башлыйлар. Аны капчыктан чыгаргач кына байның үзе икәнен таныйлар. Шакирҗан куркудан һәм кыйналудан сөйләшә алмый, шуңа күрә тикшерүчеләр аның телен кискәннәр дип уйлыйлар. Ахырда алар кәбестәне сакларга калдырып чыгып китәләр. Сәйфетдиновка исә: «Сакла, шартламасын!» — дип кисәтәләр.

Кәрим Тинчурин «Сакла, шартламасын» комедиясендә байларның комсызлыгын, саранлыгын, хезмәт кешеләрен кимсетүен һәм үз җинаятьләрен башкалар өстенә аудару омтылышын көлкеле вакыйгалар аша фаш итә. Шакирҗан һәм Мортаза образлары аша язучы мал-мөлкәтне кешелеклелектән өстен куйган кешеләрне тәнкыйтьли. Садрый образы исә мәкерлелекне, ялганны һәм шәхси мәнфәгатьләр өчен теләсә нинди юлга барырга әзер булуны гәүдәләндерә. Мансур белән Мөршидә образлары яшьлеккә, мәхәббәткә һәм гаделлеккә омтылышны чагылдыра. Әсәрнең исеме дә символик мәгънәгә ия: ясалма бомба тирәсендәге көлкеле хәлләр аша автор наданлыкны, куркаклыкны һәм җәмгыятьтәге ялганны фаш итә.